Te mooi om aan te raken

Het boek bestaat uit meer dan de inhoud alleen.

Ook het uiterlijk van het boek kent een eigen geschiedenis. Op de tentoonstelling `De Vercieders' kunnen bibliofielen hun vingers aflikken.

In 1973 kreeg Ernst Braches aan de Amsterdamse Universiteit de titel van Doctor in de Letteren, op grond van een studie over een onderwerp waarop tot dan toe zelden of nooit gepromoveerd werd: het boek. Het uiterlijk van het boek welteverstaan. Tot en met 13 februari laat het museum Meermanno-Westreenianum in Den Haag een selectie zien van het door Braches bestudeerde werk zien.

Braches' toegankelijke en bruikbare proefschrift, Het boek als Nieuwe Kunst 1892-1903, dat in een sober jasje verscheen, voorzien van een grote hoeveelheid grijzige zwart-witplaatjes, geldt nog steeds als het enige overzicht op het gebied van de Hollandse gouden eeuw van de 'vercieringskunst', de Art Nouveau. Tot de Nederlandse pioniers van de boekverzorging en boekversiering in die periode behoorden ontwerpers als G.W. Dijsselhof, C.A. Lion Cachet, Theo Nieuwenhuis en Chris Lebeau maar ook schilders als Jan Toorop en R.N. Roland Holst of een architect als H.P. Berlage. Ze staan allemaal in 'Braches'.

Ernst Braches was destijds directeur van het Museum van het Boek en heeft veel van het door hem bestudeerde materiaal zelf verzameld. De tentoonstelling bestaat uit drie zalen vol zaken waarbij de meeste bibliofielen en menig kunstliefhebber de vingers zullen aflikken. Centraal staat een vitrine met Vondels Gijsbrecht van Aemstel, uitgegeven als losbladige foliant, met verschillende titelbladen die zo monumentaal door A.J. Derkinderen zijn versierd dat het bijna ontwerpen voor wandschilderingen lijken. Nog groter is de band voor de catalogus van de Rembrandttentoonstelling van 100 jaar geleden van Lion Cachet. Voor die tijd heel vernieuwend - en erg abstract - gebatikt op perkament.

Ook zijn verschillende versies aanwezig van de toen voor de toegepaste kunst zeer baanbrekende bewerking door Jan Veth van Kunst en Samenleving door de Engelsman Walter Crane. In dit boek stond samengevat hoe `de Kunst de Maatschappij' kon verbeteren, iets waarmee ook de boekversierders bezig waren. Ze wilden de machinale boekbanden een artistiek verantwoord uiterlijk verschaffen en zo een brede laag van de bevolking bereiken.

Het is aardig om te zien hoe sommige ontwerpers binnen de vernieuwingen ook hun eigen specialisme hadden. Bij de boekbanden van Wenckebach, bij het grote publiek bekend om zijn vele Verkade-albumplaatjes, speelt de natuur een grote rol, net als bij Theo van Hoytema. De vernieuwende schilder Jan Toorop, die vooral symbolistische literatuur van een bandontwerp voorzag, liet zijn experimentele lijnen zo weelderig over de boeken dwarrelen dat de titels niet zelden verdwijnen in de dubbelzinnige beelden.

Het Museum Meermanno-Westreenianum is, anders dan de lange naam en de statige behuizing doen vermoeden, een uiterst toegankelijke instelling met inspirerende tentoonstellingen over moderne ontwerpers en met kinderaktiviteiten. Ook de huidige tentoonstelling heeft geen hoge drempel maar laat het topje van een ijsberg van schatten zien. Toch zou het, als de geplande uitbreiding van het museum in 2001 een feit is, misschien geen slecht idee zijn om nog veel meer van die Art Nouveau-pareltjes uit het depot te halen en ter gelegenheid daarvan met een mooie heruitgave van de oude 'Braches' te komen. Een bibliofiele uitgave bijvoorbeeld. Of zijn de uitgevers van nu zo veel minder avontuurlijk dan hun collega's van rond 1900, die de teksten van Louis Couperus uitbrachten in bandjes die de schrijver zó mooi vond dat hij ze maar nauwelijks durfde aanraken?

Tentoonstelling `De Vercierders. Boeken van een eeuw oud'. T/m 13 febr 2000 in Museum Meermanno-Westreenianum, Prinsessegracht 30, Den Haag. tel: 070-3462700. Di t/m vr 11-17u; Za, zon- en feestdagen 12-17 u. 1e kerstdag en nieuwjaarsdag gesloten.

    • Saskia de Bodt