Rusland is realistischer dan door velen wordt gedacht

De val van de Berlijnse Muur vormde de aanzet tot de ineenschrompeling van het internationale communisme. Zelfs de Sovjet-Unie stortte ineen, maar Rusland bleek sterker dan velen hadden verwacht. De verkiezingen voor de Doema en de presidentsverkiezingen tonen aan dat het Russische volk de discipline bezit om te volharden, meent Roy Medvedev.

De poging, tien jaar geleden, het eerste democratisch gekozen parlement in de Sovjet-Unie te installeren was achteraf bezien de meest onvoorspelbare van Gorbatsjovs hervormingen – de binnenlandse pendant van zijn besluit Oost-Europa toe te staan met het communisme te breken. De overige hervormingen van Gorbatsjov betroffen economische en culturele kwesties, tot alcoholmisbruik toe. Maar dit was een poging om het politieke bestel te hervormen. Zoals zoveel van de perestrojka is ook dit onderdeel stukgelopen op een gebrek aan heldere doelstellingen.

Als ex-dissident was ik niet alleen een van de eerste gekozen volksafgevaardigden in de Sovjet-Unie en in de Opperste Sovjet, maar werd ik zelfs lid van het Centraal Comité van de Communistische Partij. Na bijna 20 jaar arbeidsverbod – ik mocht niet eens voor de klas staan – zat ik plotseling vlakbij de bronnen van de macht in het Kremlin.

Communistische leiders, Gorbatsjov in de eerste plaats, verwachtten dat de democratisering de invloed van de partij zou versterken. Maar het nieuwe parlement liet zich niet ringeloren en nam wetten aan die het communistische machtsmonopolie doorbraken en Gorbatsjovs gezag ondermijnden.

Het nieuwe parlement verschafte daarnaast een podium waar de snel groeiende problemen van het land aan de orde konden worden gesteld. Weldra werden het nieuwe Congres van Volksafgevaardigden en de kersverse parlementen van de Russische Federatie en andere Sovjet-republieken tot politieke arena's waar processen op gang kwamen die de Communistische Partij en de hele Sovjet-Unie zouden wegvagen. Het lot van dat eerste democratische parlement was oneervol – het bleef maar tot halverwege zijn zittingsperiode in functie en werd door Jeltsins Russische parlement afgeschaft. Maar dat laatste parlement wachtte een dramatischer lot: paratroepen gesteund door tankvuur maakten er in 1993 korte metten mee.

Veel mensen zien die eerste democratische verkiezingen als het belangrijkste wat Gorbatsjov aan hervormingen tot stand heeft gebracht. Ik hechtte er destijd weinig belang aan, omdat er nog zoveel onduidelijkheden waren dat de heerschappij van de communisten vooralsnog gewaarborgd leek. Ook toen ik kandidaat was voor het Moskouse district Vorosjilov, veranderde ik niet van mening.

Hoewel de Communistische Partij in het district iemand anders steunde, werd ik gekozen. In 60 districten in het hele land werden trouwens onafhankelijke kandidaten gekozen, onder wie Andrej Sacharov. Ook Jevgeni Primakov werd via de communistische partij tot afgevaardigde van de Sovjet-Unie gekozen – zijn eerste stap in de politiek.

Maar de grootste triomf werd toch gevierd door Boris Jeltsin. In 1987 was hij uit al zijn partijfuncties ontzet; zijn politieke carrière lag in duigen. Toch werd hij in 200 districten als kandidaat genomineerd. Uiteindelijk kandideerde hij zich in het grootste district, het stuk nationaal grondgebied dat onder meer geheel Moskou omvat, en kreeg daar 87 procent van de stemmen. Dit succes stelde Jeltsin weer in de politieke schijnwerpers.

Daar het eerste Congres het zonder een duidelijk reglement en een agenda moest stellen, kostte het Gorbatsjov veel moeite de orde te bewaren. Gorbatsjov hoopte via het Congres druk te kunnen uitoefenen op het conservatieve partijapparaat, maar de meeste afgevaardigden, onder wie zelfs communisten, stelden dat de wensen van hun electoraat voorgingen, en niet die van partijcomités. De leidende rol van de Communistische Partij verdampte zienderogen.

De Opperste Sovjet die dat Congres koos, was gedweeër – hield zich bezig met routinekwesties, riep commissies en besprak tal van wetten. Maar de toestand in den lande verslechterde. Er werd gestaakt. Het vertrouwen van het Politburo en de regering vertoonde scheuren: de leiders konden niet kiezen uit de talrijke hervormingen die werden voorgesteld. De oude helderheid van ideologie en propaganda was verdwenen.

Intussen kwam in Oost-Europa de ene `fluwelen revolutie' na de andere tot ontbranding. De Berlijnse Muur viel. Het Warschaupact en de COMECON vielen uiteen. In de Sovjet-top wist niemand goed hoe men op deze gebeurtenissen moest reageren; er werden geen duidelijke beslissingen genomen. Het internationale communisme ginguit als een nachtkaars.

Het netto resultaat van dit alles was dat de onvrede jegens Gorbatsjov in de partij- en staatsorganisaties toenam, maar het verzet was nog ongeorganiseerd. De vorming van een radicaal democratische oppositie verliep veel gerichter. Een groep van 250 volksafgevaardigden, ontstaan in de zomer van 1989, werd tot het centrum van de oppositie. Sacharov werd hun onofficiële leider, maar Jeltsin was de populairste figuur.

Gorbatsjov, aangevallen door zowel communisten als radicale democraten, bevond zich in een hachelijke positie, waarbij nog kwam dat de Sovjet-Unie in al haar voegen leek te kraken. Nationale bewegingen wonnen aan kracht in de Oekraïne, de Kaukasische republieken en de Oostzeelanden.

Geconfronteerd met zoveel tegendruk zette Gorbatsjov zijn politieke afmars voort. In ruil voor het afkondigen van de regering per presidentieel decreet schafte hij artikel 6 van de Sovjet-grondwet af, waarin de leidende rol van de Communistische Partij was vastgelegd. Maar Gorbatsjov had niet de moed om landelijke presidentsverkiezingen te organiseren. Zo werd hij in maart 1990 door maar 59 procent van het congres tot president van de Sovjet-Unie gekozen. En nog bevroedde niemand dat de algehele ineenstorting van het bestel nabij was.

Gorbatsjovs keus voor een combinatie van socialisme en democratie was niet geheel onjuist, al wordt het door velen nu wel zo beoordeeld. Ons land had behoefte aan democratie en economische hervormingen, maar slechts weinigen zagen in dat democratie en de markteconomie niet konden floreren in een sociaal-economisch milieu dat er niet op was voorbereid. Al in 1971 had ik een gesprek met Sacharov die beweerde dat de Sovjet-Unie binnen twee jaar tot een democratie zou zijn om te vormen. Ik dacht dat daarvoor 15 jaar van noeste arbeid een minimum-vereiste was. De Sovjet-samenleving was als een meer omringd door hoge dijken van totalitaire macht. Maar de dijken waren afgekalfd en een overstroming dreigde. Opgespaarde energie moest worden ontladen, maar behoedzaam. Gorbatsjovs optreden schiep geen betrouwbare sluizen, maar wrikte slechts bestaande scheuren in de aftandse machtsstructuren open. De kloof tussen totalitaire en democratische systemen was nog te breed; de overkant kon niet in één sprong bereikt worden.

Twee jaar nadat het eerste democratische parlement bijeen was geroepen, stortte de Sovjet-Unie ineen, maar de bevolking van Rusland bekeerde zich niet tot links of rechts radicalisme. Alleen door die verstandige houding zijn maatschappelijke desintegratie, burgeroorlog en conflicten tussen vroegere Sovjet-Republieken uitgebleven. Extremisten waren er genoeg, maar ze spraken eenvoudig niet tot de verbeelding van de massa.

Zo bleek Rusland ook onder de ineenstorting van de Sovjet-Unie sterker, gedisciplineerder en realistischer dan velen hadden verwacht. Door die grote saamhorigheid in zulke moeilijke tijden is de bevolking van Rusland thans zelfs in staat de laatste Sovjet-president hernieuwd respect te betonen hoewel het recente eerbetoon is ingegeven door de betreurenswaardige dood van Raisa Gorbatsjov. De Russische geschiedenis is de afgelopen tien jaar niet over rozen gegaan, maar de verkiezingen van volgende maand voor een nieuwe Doema, en de presidentsverkiezingen volgend jaar zomer, zullen opnieuw aantonen dat ons volk de discipline bezit om te volharden in weerwil van tien chaotische jaren.

Roy Medvedev is de auteur van `Let History Judge' en leefde jarenlang als dissident in de Sovjet-Unie.

© Project Syndicate

    • Roy Medvedev