`Rood gevaar' gedijt bij diepe crisis in Tsjechië

De communisten in Tsjechië bevinden zich in een `virtueel isolement'. Andere partijen negeren de oude machthebbers, maar intussen kan niemand meer om ze heen: in opiniepeilingen zijn ze zelfs de grootste partij.

,,Ik waardeer vooral diegenen die echt geleden hebben onder het vorige regime, maar toch in staat zijn om te vergeven''. Miroslav Grebrenícek probeert een milde indruk te maken. Als kind heeft hij in de jaren vijftig part noch deel gehad aan de Stalinistische vervolging van politieke opponenten, in 1968 stond hij ver buiten de partijpolitiek.

Grebrenicek, de leider van de huidige Tsjechische communistische partij (KSCM), is pas tot politieke wasdom gekomen na de val van de communisten en het éénpartijstelsel. Hem treft geen blaam voor wat er in het verleden is gebeurd, vindt hij. Duizenden voormalige politieke gevangenen denken daar anders over. Toen opiniepeilingen vorige maand aanwezen dat de KSCM de grootste partij van het land zou zijn – met 23 procent van de stemmen – begonnen ze moord en brand te schreeuwen. Ze waarschuwden voor terugkeer van het rode gevaar.

Grebrenícek, een jonge vijftiger met zachte blauwe ogen, blijft er stoïcijns onder. ,,De confederatie van voormalige politieke gevangenen bedrijft politiek racisme. Ze willen de politiek criminaliseren. Ik heb respect voor hun leeftijd en wat ze hebben meegemaakt, maar ik betreur het dat ze zich door rechtse partijen laten misbruiken voor lage politieke doeleinden.''

Tien jaar na het smadelijke vertrek van hun voorgangers komen de Tsjechische communisten langzaam maar zeker weer aan het woord. ,,De afgelopen tien jaar is begonnen met een periode van opperste euforie, enige tijd later gevolgd door een enorme teleurstelling en het objectieve feit dat de Tsjechische republiek terugviel in een diepe crisis.''

Toen na acht jaar regeren een einde kwam aan het rechts-liberale beleid van Václav Klaus en zijn Democratische burgerforum (ODS), kwam links aan de beurt. In de Tsjechische verhoudingen betekende dat een sociaal-democratische minderheidsregering. Maar ook links kon niets klaarmaken. ,,De sociaal-democraten hebben van alles beloofd, maar niets voor elkaar gekregen door het oppositieverdrag met de partij van Klaus.'' In de ogen van Grebrenícek zijn het niet de sociaal-democraten die regeren, maar dezelfde Klaus die het land inmiddels al bijna tien jaar lang de afgrond in werkt. Hij opereert achter de schermen zonder enige regeringsverantwoordelijkheid. Met als gevolg een steeds ernstiger wordende crisis in het land.

Maar daar zitten de communisten niet mee. Want toen gematigd links zich steeds verder in de nesten begon te werken, konden de orthodoxe communisten zich rustig hergroeperen en aanpassen aan de nieuwe tijd. De KSCM is in de woorden van Grebrenícek een moderne linkse partij geworden, vóór Marx en tegen de NAVO.

Europa ligt genuanceerder. Het toetredingsproces tot de Europese Unie is onomkeerbaar. Maar de Tsjechische communistenleider houdt niet van de manier waarop de kandidaat-lidstaten worden toegesproken door Brussel en zoekt zijn vrienden liever bij andere linkse krachten binnen de EU. ,,Onze buitenlandse contacten zijn vooral gericht op andere communistische partijen en arbeiderspartijen in het Europese parlement.'' Hij droomt ervan zijn partij ooit nog eens in het Europese parlement te kunnen brengen.

De KSCM is klaar voor een rol in de regering. Grebrenícek wil de Tsjechische economie aanzwengelen door de banken een grotere rol te geven. Hij wil een gemengde economie met zowel een belangrijke rol voor de overheid als voor de vrije markt. Het zal moeilijk worden want ,,wie ons land op dit moment uit de crisis kan trekken verdient de Nobelprijs voor de economie''. Maar de communisten willen het proberen.

Als ze tenminste de kans krijgen. Samenwerken met de orthodoxe communisten is nog steeds taboe in de Tsjechische politiek. Václav Klaus wil nog liever een brede regenboogcoalitie met al zijn aartsvijanden binnen de kleine rechtse partijen, dan de communisten terug aan de macht. De sociaal-democraten zijn ook nog niet zover. Al tutoyeren Zeman en Grebrenícek elkaar als oude kameraden en steunen de communisten met enige regelmaat de sociaal-democratische wetsvoorstellen als de gedoogsteun van Klaus weer eens even wegvalt. Ook met de ODS van Klaus vinden er achter de schermen regelmatig consultaties plaats. Een ,,virtueel isolement'' noemt Grebrenícek dit politieke toneelstuk.

Het is wat de communisten betreft een kwestie van tijd voor daar een einde aan komt. Zolang de crisis aanhoudt en de werkloosheid in sommigen delen van het land zeventien procent bedraagt, zal de aanhang van de orthodoxe communisten blijven groeien. ,,Ik beweer niet dat we niet in een moeilijke positie zitten en naarmate we stijgen in de opiniepeilingen zal onze situatie steeds ingewikkelder worden. Maar het is wel een feit dat wij inmiddels de steun hebben van één miljoen driehonderdduizend medeburgers.'' Daar komt nog bij dat de communisten paradoxaal genoeg juist door het politieke isolement van de afgelopen tien jaar, de enige partij zijn die geen vuile handen heeft gemaakt. Althans, niet in deze periode en dat is kennelijk voor veel burgers een belangrijk punt. Belangrijker dan het excuus dat de Tsjechische communisten hebben aangeboden voor de vervolgingen die uit hun naam zijn begaan tussen 1948 en 1989.

    • Renée Postma