Moordenaars behalen zege in Guatemala

Guatemala hield zondag verkiezingen, voor het eerst sinds de vrede werd getekend in 1996. Maar het blijft de vraag of het land zich een volwaardige democratie mag noemen.

Guatemala, waar in 36 jaar tijd 200.000 doden zijn gevallen als gevolg van een binnenlandse oorlog, blijkt opnieuw een land van extremen. De winnaar van de afgelopen zondag gehouden presidentsverkiezingen is een moordenaar en de man die hem zijn zege heeft bezorgd, wordt beschuldigd van genocide.

Alfonso Portillo (48), bijgenaamd Pollo Ronco (Raspend `Meneertje' vanwege zijn schorre stemgeluid), schoot in 1982 twee studenten dood die hem tijdens een politieke discussie aanvielen. Portillo was destijds rechtendocent in de Mexicaanse deelstaat Guerrero. Na het incident werd hij dertien jaar lang gezocht door de Mexicaanse justitie totdat de misdaad drie jaar geleden verjaardde.

In september gaf de Guatemalteekse pers ruchtbaarheid aan de dubbele moord en een politiek schandaal leek onvermijdelijk. Maar de sluwe Portillo trad meteen naar voren, beleed publiekelijk zijn schuld en verklaarde uit zelfverdediging te hebben gehandeld. De kwestie gaf zijn populariteit zelfs een ongekende impuls, want zo verklaarde hij: ,,Als ik in staat ben gebleken mijn eigen leven te verdedigen, zal ik ook in staat zijn mijn land te verdedigen.'' Het ging er bij het electoraat in als koek.

Portillo is een heilige vergeleken met generaal Efraín Rios Montt, oprichter van de Frente Republicano Guatemalteco (FRG) waarvan Portillo de presidentskandidaat is. Rios, die in 1982 en 1983 zeventien maanden lang een ijzeren bewind voerde in het Midden-Amerikaanse land, wordt verantwoordelijk gehouden voor het wegvagen van vierhonderd Indiaanse gehuchten en hun inwoners. Rios zou Portillo gebruiken als marionet – bij de verkiezingen in 1995 vormden ze ook een tweespan – maar Portillo heeft deze voorstelling van zaken steeds afgedaan als ,,een mythe''. Rios gaat in ieder geval plaatsnemen in het parlement, waarvoor de 4,5 miljoen kiezers ook naar de stembus moesten.

Portillo behaalde zondag 47,82 procent van de stemmen, maar komt 700.000 stemmen tekort voor de vereiste absolute meerderheid. Daardoor is een tweede ronde nodig, op 26 december, die vrijwel zeker ook door de populist Portillo zal worden gewonnen.

Dat twee notoire killers aan een respectabele politieke loopbaan zijn geholpen door de kiezers is volgens waarnemers het gevolg van de zwakke democratie in Guatemala. In 1996 werd definitief een punt gezet achter de 36 jaar eerder uitgebarsten burgeroorlog – met als bloedig dieptepunt het bewind van Rios. Linkse guerrillastrijders en het leger sloten een akkoord over het naleven van de mensenrechten en de terugkeer van 100.000 vluchtelingen uit Mexico en andere buurlanden. Daarnaast werd een Commissie van Waarheid opgericht.

De commissie concludeerde in februari dit jaar dat het Guatemalteekse leger genocide heeft gepleegd op de Maya's, de oorspronkelijke bewoners van het land die ervan werden beschuldigd met de guerrillabeweging samen te werken. De militairen bleken 93 procent van alle doden sinds de jaren zestig op hun geweten te hebben.

Niettemin is het leger samen met de politie, die niet onder civiele controle staat maar een buitenpost van het leger is, tot op de dag van vandaag oppermachtig en is intimidatie aan de orde van de dag. Zo werd in 1998 bisschop Juan Gerardi doodgeslagen, daags nadat hij een rapport had gepubliceerd over schendingen van mensenrechten. De aanklager die het onderzoek naar de moord leidde, nam vorige maand ontslag en dook met zijn gezin onder in de Verenigde Staten nadat hij doodsbedreigingen had ontvangen. Of bisschop Gerardi in opdracht van het leger is vermoord, blijft daardoor onduidelijk, ondanks sterke vermoedens.

Portillo heeft ook baat gehad van de bijzonder lage opkomst zondag. De helft van de kiezers nam de moeite te stemmen. Vooral in het noorden van Guatemala, waar de Maya's zijn geconcentreerd, bleven de stemlokalen leeg, en dat terwijl de indianen bijna tweederde van de bevolking uitmaken. De verklaring voor deze stem-apathie is dat de Maya's niet vertrouwd zijn met de gang naar de stembus. De linkse coalitie waarvan ook ex-guerrillastrijders deel uitmaken heeft ze niet op andere gedachten kunnen brengen. De Maya-gemeenschappen zijn gesloten en traditionalistisch van aard. En wat Portillo betreft mogen ze dat blijven.

Toch worden deze verkiezingen als de meest democratische tot nu toe gezien. Het is bijvoorbeeld voor het eerst dat de tot politieke partijen omgevormde guerrillabewingen mochten meedoen. En het leger, zo erkende zelfs een voormalige guerrilla-commandant, heeft zich voorbeeldig gedragen.

,,We hadden dit nooit gered als we het bedrijf niet altijd al met liefde hadden behandeld'', zegt Hawlitschek nu. ,,Investeringen die we al in DDR-tijden op eigen initiatief hadden gepleegd, zoals de afvalwaterinstallatie, gaven ons nu een voorsprong. Als we dat soort dingen ook nog hadden moeten aanleggen, waren we failliet gegaan.''

    • Stéphane Alonso