De slagbomen omhoog, zei Krenz

Op 9 november 1989 ging de eerste grensovergang tussen Oost- en West-Berlijn open. Wat had er niet allemaal kunnen gebeuren als de DDR-troepen onbezonnen hadden gereageerd?

Egon Krenz, de laatste leider van de DDR, begon de 9de november 1989 met joggen, 5 kilometer – zoals altijd. Hij had niet het flauwste benul wat hem die avond in Berlijn te wachten stond. De maatregel, die vrij reizen tussen Oost- en West-Duitsland mogelijk maakte, zou pas een dag later bekend worden gemaakt. Toen Krenz na een dag vergaderen met het Centraal Comité in Berlijn klaar was, belde Erich Mielke, chef van de gevreesde veiligheidsdienst (Stasi). Hij klonk bezorgd en zei dat ,,veel mensen op weg zijn naar de grens''.

Krenz vertrok terstond naar zijn werkkamer waar de telefoon al rinkelde. Opnieuw Mielke. Deze keer was de Stasi-chef concreter. Duizenden Berlijners lopen in de richting van de grensovergangen. ,,Wat doen we?'' vroeg Mielke. Krenz wilde eerst informatie inwinnen bij zijn minister van Defensie. Hij had nog niet neergelegd of Mielke belde weer ,,Als we nu niet onmiddellijk iets beslissen, verliezen we de controle.'' Krenz dacht na. Hij wilde beslist geen confrontatie met de bevolking, dus Hoch die Schlagbäume, zei hij tegen Mielke. Zonder enig overleg met Moskou. ,,Je hebt gelijk, m'n jongen'', reageerde Mielke, die bijna 30 jaar ouder was.

De slagbomen gingen omhoog. Om 23.00 uur zette Oberstleutnant Harald Jäger de eerste slagboom open bij de Bornholmer Strasse, zodat de aanzwellende massa van bijna 100.000 mensen te voet of met de Trabi over de brug naar West-Berlijn kon – voor het eerst sinds 28 jaar. Dankzij een slordigheid van regeringswoordvoerder Günter Schabowski, die het sensationele persbericht van Krenz niet goed had gelezen. Schabowski had de historische woorden, dat vrij reizen ,,vanaf nu'' mogelijk was, nog niet uitgesproken, of er vond een run op alle grensposten in Berlijn plaats. Zo hongerig waren de Oost-Duitsers, die al maanden tegen het regime hadden gedemonstreerd, naar de vrijheid.

,,Het was de moeilijkste avond van mijn leven'', zei Egon Krenz onlangs in een gesprek met de buitenlandse pers in Berlijn. Er stond veel op het spel. De grens tussen Oost- en West-Duitsland was immers de best bewaakte in Europa. Het was een grens tussen twee blokken, tussen twee wereldsystemen. Wat had er niet kunnen gebeuren als de DDR-troepen onbezonnen hadden gereageerd? Alles was mogelijk, van chaos tot catastrofe. De enige zorg die de communistische leider in de nacht van 9 november nog had, was te voorkomen dat er bloed zou vloeien.

Dat is gelukt. De Britse historicus Timothy Garton Ash, die de omwentelingen in het Oosten van Europa van nabij meemaakte, noemt het nog altijd ,,een wonder'' dat die fluwelen revolutie in de DDR zonder geweld is verlopen.

Oud-bondskanselier Helmut Kohl herinnerde er gisteren in een debat met de Amerikaanse oud-president George Bush en voormalig Sovjet-leider Michail Gorbatsjov in Berlijn aan, dat de Wende zonder hun diplomatieke trapezewerk niet mogelijk was geweest.

,,Degenen die geloven dat de Duitse hereniging zich uitsluitend op straat heeft voltrokken, vergeten een deel van de werkelijkheid'', zei Kohl gisteren. Zonder de beide wereldmachten en het vertrouwen dat Bush en Gorbatsjov in de kanselier hadden, zou de zaak voor Duitsland zijn misgelopen – vertrouwen dat ook een verenigd Duitsland lid van de NAVO zou zijn en de bestaande Oder/Neisse-grens met Polen zou erkennen.

Hoe groot het vertrouwen was, blijkt uit de telefoongesprekken tussen Bush en Kohl, waarvan de tekst op een expositie in het Geallieerdenmuseum, die vandaag is geopend, openbaar is gemaakt.

Nog altijd moet oud-bondskanselier Helmut Kohl als hij langs Checkpoint Charlie komt, de bekendste grensovergang in de Berlijnse Friedrichstrasse, eraan denken dat het anders had kunnen lopen.

Hoe makkelijk had de weerstand tegen een verenigde Duitse superstaat met 82 miljoen inwoners niet kunnen leiden tot herleving van de oude Jalta-formule – toen Polen tijdens de Tweede Wereldoorlog door Stalin, Roosevelt en Churchill werd verkwanseld – die niet was verdwenen. Dat Gorbatsjov en Bush vandaag tijdens de viering van de Wende in de Berlijnse Rijksdag hebben gesproken is meer dan een gebaar. Door Duitsland het zelfbeschikkingsrecht terug te geven, hebben zij de angel gehaald uit de eeuwige `Duitse kwestie'.

Tien jaar later is niets meer zoals het was. De val van de Muur maakte de weg vrij voor het einde van de Koude Oorlog tussen Oost en West en voor verdere integratie van Europa. Jetzt wächst zusammen, was zusammengehört, had de sociaal-democraat Willy Brandt die hete novemberdagen van '89 gezegd. Hij doelde niet alleen op Oost- en West-Duitsland, ook op Oost- en West-Europa.

Precies op de plek waar eens de grensovergang Checkpoint Charlie bestond, ontstaat nu een ultra-moderne kantoortoren voor datacommunicatie (www.Checkpoint-Charlie.com). Het gebouw is een opmerkelijke metafoor voor de enorme technologische en politieke transformatie, die zich de laatste tien jaar in de Duitse hoofdstad heeft voltrokken.

Mochten er nog angsten bestaan over oprukkende Teutonen uit het heilige Germaanse rijk – zoals in Frankrijk waar de ondernemer Philippe Delmas waarschuwt voor de `volgende oorlog met Duitsland' – ze zijn ongegrond gebleken.

Het nieuwe Duitsland is meer dan ooit verankerd in Europa. Het is vrij van imperialistische ambities, vertrouwde de politicoloog Wjatscheslaw Dasitjev, voormalige adviseur van Gorbatsjov, Der Spiegel toe. Bovendien heeft het land van kanselier Gerhard Schröder de handen vol aan zichzelf. Met de DDR is immers ook de Bondsrepubliek verdwenen. De bewoners van het `nieuwe' Duitsland zijn nog altijd verstard door het verlies van hun geborgenheid. Niet alleen de Oost-Duitsers hebben hun Heimat verloren, ook de West-Duitsers, die dachten op een welvarend eiland van stabiliteit te wonen.

Normaliteit in de Berlijnse Republiek betekent vooral normaliteit van de instabiliteit, schreef de Duitse publicist Johannes Gross in Begründung der Berliner Republik. Na de vreedzame revolutie, is het nieuwe Duitsland in een tweede revolutie terecht gekomen, die bij Oost- en West-Duitsers harder aankomt. De vrije markt kent geen muren meer. De start van de euro, die voortvloeide uit de hereniging, heeft de globalisering versnelt en een revolutionaire verandering in het Duitse bedrijvenlandschap teweeggebracht.

Ook in de economie is niets meer zoals het was. Volgens Joachim Fels van de Amerikaanse bank Morgan Stanley in Frankfurt is concurrentie in grote delen van de maatschappij het `nieuwe organisatieprincipe' geworden. Altijd zijn de Duitsers afkerig geweest van het angelsaksische kapitalisme, waarin aandeelhouders de toon aangeven en `hire-and-fire' alledaagse praktijk is. Nu krijgt ook het Rijnlandse economische model een harder gezicht.

Duitsland moet efficiënter worden. Liberalisering, deregulering, fusies en overnemingen van bedrijven zijn aan de orde van de dag. De telefoon- en stroomreuzen voeren een hevige prijzenoorlog, die voordelig is voor de consument, maar de drang naar kostenbesparing berooft menig werknemer van zijn baan.

De economische prijs van de hereniging, heeft de zwakke plekken van de Ludwig Erhards sociale-markteconomie pijnlijk blootgelegd. Het besluit tien jaar geleden om de West-Duitse staatspensioenen, de werkloosheidsuitkeringen en sociale programma's ook in Oost-Duitsland door te voeren, heeft een crisis veroorzaakt in de grootste welvaartsstaat van Europa en bijgedragen aan de chronische werkloosheid. Ruim 1.500 miljard mark heeft de opbouw van Oost-Duitsland de afgelopen jaren gekost, waardoor de staatsschuld tot ongezonde hoogte is gestegen.

Wat consumptie betreft zijn Ossies en Wessies elkaar genaderd. Driekwart van de huishoudens in het Oosten bezit een auto. Met ijskasten, wasmachines en videocamera's zijn de Oost-Duitsers zelfs beter uitgerust dan hun West-Duitse broeders.

Ook de mentale `muur in de hoofden' tussen Ossies en Wessies zal veel sneller verdwijnen dan menig somberaar nu denkt, voorspelt de Britse historicus Garton Ash. Ruim twee derde van de Ossies is positief over de hereniging.

Veel moeilijker blijkt het voor de Duitsers om in te stappen in de tweede economische revolutie. Hier kan het Westen van het Oosten leren. Kajo Schommer, de dynamische minister van Economische Zaken in Saksen, is ervan overtuigd dat Oost-Duitsland door de ,,ongelofelijke bereidheid tot aanpassingen'' de hervormingsmotor voor heel Duitsland wordt.

    • Michèle de Waard