`Ik wilde laten zien dat ik het aankon'

In 1995 zwendelde Nick Leeson zowel zichzelf als

de Barings Bank naar de afgrond. Vijf maanden na zijn vrijlating laat hij zich voor het eerst buiten Engeland ondervragen.

`De curatoren zeiden: of

je bent de meest briljante crimineel, of de meest stupide. Zelf dacht ik eigenlijk dat laatste.'

Het liefste, zegt hij, als je hem heel diep in zijn hart kijkt, zou hij terugwillen naar de beursvloer. Naar de flashy wereld van het flitskapitaal. Naar de ambitieuze jongens in de pit, naar de vloer van de beurs van Singapore. ,,Maar dat moest ik maar niet doen'', zegt Nick Leeson. ,,Natuurlijk, ik hou van die wereld. Maar wie zou me aannemen? Geen enkel bedrijf zou het aandurven. En al was er wel een, dan nog zou ik het niet doen. Zou ik mezelf kunnen vertrouwen in een zelfde functie als toen? Daar ben ik realistisch in.''

De hele wereld weet inmiddels wat er kán gebeuren als Nick Leeson op de beursvloer rondloopt. In februari 1995 was hij wekenlang breaking news met zijn mijlenhoge zwendel. Binnen twee jaar had hij de Barings Bank naar de knoppen gefraudeerd, schijnbaar achteloos verliezen op verliezen stapelend, tot er geen weg meer terug was. Een tweehonderddrieëndertig jaar oud instituut was niet meer, de oudste zakenbank van Engeland; en híj had het op zijn geweten. Nooit meer terug naar de beursvloer – Nick Leeson heeft zijn lesje geleerd.

In juli van dit jaar werd hij vrijgelaten uit een Singaporese cel van vier bij twee meter waar hij viereneenhalf jaar doorbracht met twee medegevangenen. Vorige week zocht hij vrijwillig de publiciteit. Voor het eerst liet hij zich buiten Engeland ondervragen. Makelaar Harry Mens betaalde hem een kleine honderdduizend gulden voor zijn komst naar Nederland. ,,De aandacht van de media gaat toch niet weg. Dan kan ik beter naar buiten treden om míjn kant van het verhaal te vertellen. Als ik de pers ontwijk worden de verhalen alleen maar sensationeler. Op deze manier houd ik het wat onder controle. En ja, ik doe het ook voor het geld. Dat zal ik nodig hebben om weer wat voor mezelf op te kunnen bouwen.''

Hij oogt timide. Gelaten. Zijn ex-vrouw bevalt deze week van het kind van een andere man. Zijn toon is anders nu, dan drie jaar geleden, toen hij zijn autobiografie schreef, The Rogue Trader. Daarin legde hij agressief vooral de schuld van zijn ondergang bij het gebrek aan controle binnen Barings. Vol wrok zette de arbeidersjongen zich af tegen de financiële aristocratie van de City. De accountants; zijn bazen in Londen; de Bank of England – zíj hadden moeten zien hoe roekeloos hij dagelijks om miljoenen dollars had gevraagd om zijn verliezen te verdoezelen, maar hij had het geld gewoon gekregen. ,,Fuck 'em, I thought'', zegt hij in het boek. ,,Ik kon mijn hele familie en al mijn vrienden recht in de ogen kijken. Ik had niets te verbergen.''

Zijn tijd in de cel heeft hem milder gemaakt. Zijn agent adviseerde hem meer het boetekleed aan te trekken in zijn presentatie naar buiten, maar zelf is hij daar ook aan toe. Hij legt nu meer de schuld bij zichzelf, en praat rustig, om uit te leggen. Hoezeer het hem spijt voor de klanten van Barings wier honderden miljoenen dollars aan spaargeld hij wegzwendelde. Hoe hij zich voelt over zijn vrouw Lisa die hem tijdens zijn gevangenschap verliet, hoe hij omgaat met het feit dat bij hem darmkanker is geconstateerd, en hoe hij leeft met de onzekerheid dat hij volgend jaar misschien dood kan zijn.

,,Als je alle straffen die ik heb gehad bij elkaar optelt, is het wel wat veel. Maar wat de uiteindelijke straf ook is, ik heb gedaan wat ik heb gedaan bij mijn volle verstand. Dus als dit mijn straf is, kan ik het hebben, wat er ook nog bijkomt. Wat ik nog wél heel moeilijk vind, is dat we per brief zijn gescheiden. En dat ze het nooit in mijn gezicht heeft durven zeggen. Maar ik begrijp haar heel goed. Ik ben degene die iedereen beduveld heeft, niet zij. Misschien had ik wel hetzelfde gedaan als de situatie andersom geweest was. Dus hoe kan ik haar iets verwijten?''

Tot zijn vijfentwintigste had Nick Leeson slechts één missie: succesvol zijn. Hij was het jochie uit de working class dat zich wel even op zou werken tot de top van het kakkineuze Britse financiële wereldje.,,Ik was een overachiever'', zegt hij. ,,Wat mijn moeder me vanaf mijn hele jonge jeugd heeft ingeprent, is dat ik een treetje hoger op de ladder moest klimmen dan zijzelf was gekomen. Mijn ouders woonden in de sociale woningbouw van Watford. Mijn vader was stukadoor en mijn moeder verpleegkundige. Zij wilde dat ik meer van het leven zou maken. En ik wilde goed doen voor haar, laten zien dat ik het kon. Ze was een trotse vrouw. Ik wilde haar niet teleurstellen.''

Op school presteerde hij goed. Het kwam hem aanwaaien, zegt hij. Tegelijkertijd wist hij zich ook goed te handhaven bij de schoffies van de school. Hij was de baas op het voetbalveld, maar mixte later net zo gemakkelijk met de upper class bij de bank. Achttien was hij, toen hem een baantje werd aangeboden bij Coetts and Company, als klerk op de afdeling die betaalcheques verwerkte. Nick Leeson was niet extreem briljant, maar hij had wél lef en was een van de weinigen van de driehonderd kandidaten die zijn schoenen netjes gepoetst had.

Van Coetts ging hij twee jaar later naar Morgan Stanley. Zijn chefs vochten om hem. Letterlijk. Toen twee afdelingshoofden het met elkaar aan de stok kregen omdat ze hem allebei op hun afdeling wilden, vertrok hij naar Barings. Hij was tweeëntwintig toen hij naar Indonesië werd gestuurd om de administratie van het kantoor in Djakarta op orde te brengen.

Het was er een geweldige puinhoop, maar Nick Leeson had de boel vrij snel onder controle. Vijfentwintig was hij, toen hij chef werd van het, toen nog kleine, Barings-kantoortje in Singapore. Daar kreeg hij voor het eerst de mogelijkheid zelf te handelen. Hij was erg goed in futures (termijncontracten). Verder kon hij makkelijk vrienden maken. Hij was een joviale jongen die graag aardig gevonden werd. Bovendien werkte hij hard.

,,Ik was altijd de beste, in alles wat ik deed. Met hoeveel mensen bij de bank ik mezelf ook vergeleek, ik kon altijd alles beter dan zij. Dat was niet per se arrogantie, want een arrogant persoon zou de hele dag aan iedereen vertellen dat hij zo geweldig was. Dat deed ik niet. Ik dácht het niet, ik zei het niet hardop, ik wist het gewoon.''

Djakarta was een mijlpaal, zegt hij. Het punt waarop hij ook zélf voor het eerst vond dat hij echt succesvol was: de `superster' van de bank. In Djakarta ontmoette hij ook zijn latere vrouw, Lisa. Zij was toen twintig, een secretaresse op het Barings-kantoor. ,,Als je toen een foto van me had gemaakt, dan had je een man gezien die alles had'', zegt Nick Leeson. ,,Zeer jong, met een mooie vrouw en een baan met goede vooruitzichten. Ik mocht op termijn naar Hongkong, en uiteindelijk naar Australië voor Barings. Je kunt je misschien voorstellen hoe ik me voelde. Een 22-jarig jochie uit Watford dat de hele wereld rondreist op kosten van de baas. Ik had in gedachten dat ik over een paar jaar misschien in de Raad van Bestuur van Barings zou terechtkomen. Niet als voorzitter, dat is in Engeland voorbehouden aan blauw bloed, maar ik dacht toch dat ik een heel eind zou kunnen komen.''

Achteraf kan hij wel verklaren waarom hij, vrijwel vanaf het moment dat hij in Singapore was gestationeerd, het frauduleuze pad op ging. ,,Ik wilde laten zien dat ik het aankon, dat ik nog steeds groeide in mijn carrière. Ik had nog nooit gefaald. Dat ik misschien te veel hooi op mijn vork had genomen, kon ik niet toegeven.''

Zijn boek heet niet voor niets The Rogue Trader, de schelmen-handelaar. Nick Leeson belegde tientallen miljarden guldens op de beurs van Singapore (SIMEX). Soms was hij persoonlijk goed voor meer dan de helft van de totale dagelijkse omzet. Hij was de handelaar met het hoogste handelsvolume; in 1994 werd hij daarvoor zelfs gelauwerd als `highest volume trader of the year'.

Wat niemand zag, was dat hij in werkelijkheid soms miljoenen dollars per dag verloor. De technische infrastructuur was nog lang niet berekend op intensieve handel. De computersystemen crashten steeds en Leeson bedacht een illegale rekening waarop hij handelsfouten kon storten. Hij gaf die rekening het nummer 88888: vijf maal het Chinese geluksgetal.

In het begin ging het om kleine bedragen. Maar al snel begon Leeson de rekening te gebruiken voor verliezen die hij zelf met handelen veroorzaakte. Als een deal goed ging, zette hij de winst op de rekening van Barings in Tokio; de verliezen gingen naar 88888. Voor de buitenwacht was Nick Leeson alleen maar succesvol, precies zoals zijn moeder het hem geleerd had, in werkelijkheid was hij een van de grootste oplichters aller tijden.

,,In die eerste maanden dacht ik waarschijnlijk nog niet eens dat het crimineel was, wat ik aan het doen was. Ik dacht, ik doe het nu gewoon even zo, en als de markt de goede kant opgaat, zit ik in één klap weer op de eerste rij. Dat had gekund, weet je, zo simpel had het kunnen zijn. Het was een kans van vijftig procent.''

Had hij zichzelf in 1992 nog voor de gek kunnen houden, in 1993 wist Nick Leeson dat hij gevangenisstraf zou krijgen voor wat hij aan het doen was. ,,Ik verwachtte elke dag dat het zou uitkomen. Als je legaal handelt, zit je al voortdurend in de piepzak, laat staan als je illegaal werkt. Maar ik vertelde niemand wat. 's Avonds trok ik de stekker uit de telefoon en was ik bij Lisa. Maar 's nachts kon ik niet slapen en volgde ik op tv hoe de markten zich ontwikkelden. 's Ochtends hoopte ik dan dat het weg zou zijn, dat grote verschrikkelijke beest dat voortdurend over mijn schouder keek, maar als ik wakker werd, was het er nog steeds. Ik zag er steeds meer tegenop om naar mijn werk te gaan.''

Natuurlijk had hij het aan zijn vrouw moeten vertellen, maar hij deed het niet. ,,Ik kon niet toegeven dat ik er zo'n puinhoop van gemaakt had en naarmate de tijd vorderde werd het steeds moeilijker. Ze vroeg wel eens: `wat ben je gestresst'. Maar als ze doorvroeg zei ik altijd: `niets waar ik niet uit kan komen'. Tot we vluchtten, heeft ze niets geweten.''

Op 23 februari belde ik haar van kantoor en zei, pak wat koffers, we moeten er vandoor. Er was geen plan. Ik wist alleen dat ik niet in Azië gepakt moest worden omdat daar het rechtssysteem zo streng is. Bovendien was ik bang voor Lisa, dat ook zíj in een Singaporese cel zou kunnen belanden voor medeplichtigheid. Het vage idee was toen dat we zouden proberen naar het vasteland van Europa te komen om daar met een heel goede advocaat de situatie door te spreken. Aansluitend zou ik mezelf dan aangeven.'' Maar hij werd op het vliegveld van Frankfurt al gepakt. Zijn vlucht was nogal klungelig opgezet. Zo was het paar bijvoorbeeld te laat op het vliegveld van Singapore om nog een ticket direct naar Europa te kopen, omdat Lisa nog video's terug moest brengen naar de videotheek. De reis voerde daarom via Borneo en Brunei naar Frankfurt, waardoor de opsporingsautoriteiten meer tijd hadden om hem te traceren.

Het was in een Frankfurtse cel dat Leeson voor het eerst doorkreeg hoe groot zijn zwendel was: 2,4 miljard gulden. ,,Toen ik de sensationele verhalen in de kranten las, dacht ik eerst nog: ze hebben het over iemand anders. Maar tegelijkertijd begon ik me langzaam aan te realiseren wat ik had gedaan. Ik had nooit verwacht dat de Baringsbank zou kunnen knappen door mij. Ik had eigenlijk nog niet eens door hoeveel geld het was en hoe kolossaal de situatie, maar ik realiseerde me wel meteen dat ík degene was die het veroorzaakt had. De enige exponent van die enorme schuld. Dat was heel moeilijk.''

Was Djakarta zijn top, Frankfurt was zijn bittere dal. ,,Toen ik na negen maanden in Singapore werd gevangen gezet, waren mijn tranen op. Zelfs toen ik door de scheiding moest en dat gedoe met die kanker – na Frankfurt kon het niet erger worden. Die enorme eerste stap naar beneden had ik dáár al gemaakt. Er waren dagen dat ik 's ochtends begon met huilen en 's avonds nog bezig was. Ook over wat ik had gedaan, maar vooral over wat ik op het punt stond te verliezen. Zelfmoord is een optie geweest. De Britse pers had het over gevangenisstraffen van 84 jaar, later over twintig. Ik dacht, als het boven de acht jaar uitkomt, haal ik het niet. Dan moet ik proberen te ontsnappen of sterven. Misschien had ik iemand kunnen vinden in die Duitse gevangenis die mij had willen ombrengen, zelf had ik dat niet gekund. Hoeveel betaal je voor zoiets? Vijftigduizend gulden? Het was heel aanlokkelijk.''

Op een morbide, cynische manier is hij blij dat zijn moeder stierf toen hij twintig was. ,,Dat ze niet meer heeft hoeven meemaken dat ik gearresteerd werd. Dat ze niet meer heeft gezien hoe het beeld van haar succesvolle zoon in duigen stortte. Ik had het heel moeilijk gevonden haar te moeten vertellen dat ik gefaald had. Want ook voor haar had ik alles verzwegen.

,,Met mijn vader praat ik er niet over. Ik heb nooit met hem over mijn carrière gesproken – dat snapt hij toch niet, hij is een stukadoor – dus dat doe ik nu ook niet. Hij heeft me niet eens gevraagd hoe het in de gevangenis was. We hebben nooit een familie gehad waarin werd geknuffeld of waar warmte was. Wij zijn emotioneel niet zo close. Mijn vader is ook niet zo'n diep persoon. Hij redeneert: `Het is jouw leven dat je kapot gemaakt hebt, je bent er voor gestraft, hoe gaat het nu met je?' Mijn vader wil ook verder met zijn leven, hij heeft ook kanker. Hij heeft geen extra problemen nodig op dit moment. Dat is misschien heel moeilijk te begrijpen voor iemand die wél een warme band heeft met zijn ouders, maar voor mij is dat gewoon realiteit.''

Hij heeft geen huis meer, geen geld, geen vrouw en geen baan. ,,Ik zit momenteel in een opbouwfase'', zegt Nick Leeson. Verdiende hij bij Barings in zijn laatste jaar één miljoen gulden aan salaris en bonussen, sinds zijn vrijlating krijgt hij maandelijks drieduizend pond. De rest gaat naar de curatoren die het faillissement van Barings afhandelen.

,,Ik heb nooit geld voor mezelf genomen'', zegt hij. Ironisch genoeg is dat nu juist hetgeen hem door vakbroeders bijna wordt kwalijk genomen. Ze kunnen zich niet voorstellen dat iemand die zó voortvarend was op de beursvloer, zó suf kon zijn persoonlijk niets eraan te hebben verdiend.

,,De curatoren zeiden tegen me: `Of je bent de meest briljante crimineel die we ooit hebben ontmoet, of de meest stupide. Zelf dacht ik eigenlijk wel dat laatste. Want inderdaad, ik had nooit geld genomen terwijl dat makkelijk had gekund. Niemand keek! Bovendien zou het achteraf ontzettend moeilijk zijn geweest om aan te tonen. Toch deed ik het niet. Want dan had ik aan mezelf moeten toegeven dat ik een crimineel geworden was. Terwijl ik tot dan toe altijd nog tegen mezelf had kunnen zeggen dat ik er alleen maar op wachtte tot de markten weer beter zouden worden.''

Hij zal nooit onschuldig zijn, zegt Leeson. ,,Er zal geen financieel expert zo dapper zijn om mij publiekelijk vrij te pleiten, zelfs als hij dat wel gelooft. Niemand zal ooit durven zeggen: `Nick Leeson is clean'. Want daarmee zetten ze de naam van hun bedrijf op het spel, ik zal altijd de Rogue Trader blijven. Iedereen kent mijn naam. I'm stuck forever.''

Hij zou kunnen verhuizen naar een ander land, maar dat wil hij niet. Hij wil ook niet zijn naam veranderen. ,,Dat vind ik laf en zo ben ik niet. Boven alles wil ik bewijzen dat ik sterk genoeg ben om niet te vluchten. Niet zozeer voor de wereld, als wel voor mezelf. Bovendien, waarvoor zou ik moeten vluchten? Ik heb in de gevangenis gezeten, viereneenhalf jaar. De rechter vond het een rechtvaardige straf, hij had er ook vijftig jaar van kunnen maken, maar dat heeft hij niet gedaan. Dus ik denk, ik zou in staat moeten worden gesteld om weer verder te gaan. Er zou een soort limiet moeten zijn aan een straf die iemand moet dragen. Wanneer kan ik ophouden met betalen?''

Hij probeert realistisch te blijven. ,,Natuurlijk, het zou ideaal zijn om terug te gaan naar die eerste dagen in Singapore, en alles wat ik fout heb gedaan, ongedaan te maken. En als jij nu een tijdmachine bij je had gehad, zou ik hem gebruiken. Maar dat kan niet, dus ik denk er ook niet aan. Ik richt me liever op de toekomst.''

Een baan op de beursvloer is uitgesloten, maar iets in compliance (toezicht) of risicomanagement zou hij heel leuk vinden. Of op het Internet, hoewel hij wel moet toegeven dat hij nog niet gekeken heeft of de domeinnaam www.leeson.com nog vrij is. ,,Daar ben ik heel naïef in. Ik mis vier jaar Internetervaring. Die moet ik nog bijspijkeren.'' Misschien kan hij een soort baan krijgen zoals computerhackers soms wordt aangeboden bij het bedrijf waar ze hebben ingebroken, zegt hij. ,,Ik heb ook de regels gebroken. Ik ben de ideale persoon om dit soort praktijken in de toekomst te voorkomen.''

De enige winst, zegt hij, is dat er een nederigheid in zijn leven gekomen is die er daarvoor niet was. ,,Ik vraag me nog vaak af hoe het heeft kunnen gebeuren. Waarom ik het heb laten gebeuren. Ik had álles, maar alles verdween, in een zuchtje rook. Maar zodra die twijfel begint, sluit ik me af. Die kracht heb ik nu. In de gevangenis ben ik die weg van schuld, boete en zelfmedelijden vaak genoeg af geweest. Dus die probeer ik achter me te laten. Omdat die weg heel negatief is en omdat ik weet waartoe hij leidt: naar het moment waarop je het liefst je hoofd tegen de muur kapot wil slaan. ,,Misschien denk ik te weinig over mezelf na. Misschien verberg ik me voor mezelf. Ik denk eigenlijk dat ik dat doe. Maar als ik een verklaring probeer te vinden voor wat ik gedaan heb en ik vind het antwoord niet, dan raak ik gefrustreerd. Dat wéét ik gewoon. Dus dan kan ik ook maar beter niet naar een verklaring zoeken.'' Hij was er bijna, het lefgozertje van het voetbalveld in Watford. Op zijn 32ste is Nick Leeson terug bij af.

Met medewerking van Roel Janssen

    • Japke-d. Bouma