Verschrompelde eunuchen in China

Kunsthistoricus Rik Suermondt ontdekte onlangs meer dan honderd negatieven van foto's die Ellen Thorbecke (1902-1973) in de jaren dertig in China maakte. Vanaf dit weekeinde worden ze in Leiden geëxposeerd.

Ze zit ontspannen in een spierwitte outfit op haar schimmel. De teugels strak aangetrokken – alles onder controle. ,,Ze was een mooie vrouw, en ook spontaan, slim en sociaal zeer vaardig'', vertelt de Utrechtse kunsthistoricus Rik Suermondt. Dankzij Suermondt weten we nu iets meer over dat voorname portret.

De amazone heette Ellen Thorbecke (1902-1973), ze leerde in Berlijn de Nederlandse diplomaat Willem Thorbecke kennen, kleinzoon van de staatsman `J.R.' en reisde als Duitse journaliste in de jaren dertig naar China, haar nieuwe geliefde achterna die er tot Nederlands ambassadeur was benoemd. Artikelen van haar hand zijn in Duitse archieven nog niet getraceerd, maar over haar foto's weten we nu des te meer.

Het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden laat vanaf dit weekeinde zien wie er zoal aan de Rolleiflex van de amateur Ellen Thorbecke voorbij zijn getrokken. Ooit bevolkte een bonte stoet van waarzeggers, ambachtslieden, straatkinderen en bedelaars de straten van Peking, Shanghai en Nanking.

,,Ik snuffelde een jaar of vier geleden weer eens bij De Slegte en toen vond ik een fotoboek waarop de naam Ellen Thorbecke stond'', vertelt Suermondt, in 1987 afgestudeerd op de geschiedenis van het Nederlandse fotoboek. ,,Na een paar telefoontjes kwam ik al snel in contact met een dochter in Amsterdam. En die bleek nog honderd negatieven in bezit te hebben, waarvan het museum nu vijftig nieuwe afdrukken laat zien.''

Op tafel liggen Thorbecke's andere, inmiddels getraceerde fotoboeken. Ruim zestig jaar geleden in alle grijze toonaarden puntgaaf gedrukt in China en Engeland, maar hier en daar hinderlijk geïllustreerd. Een vriend van Thorbecke, de Oostenrijker Friedrich H. Schiff, tekende af en toe dwars door de foto's heen de karikaturale, maar kleinburgerlijke belevenissen van de `domme', Chinese mijnheer Wu en diens Westerse, o zo bijdehante tegenpool Mr. Pim. De arrogante dandy Pim staat voor de neo-kolonialist die het `achterlijke' China de weg naar het `beschaafde' Westen wijst.

De wijze waarop Ellen Thorbecke zich tot China voelde aangetrokken, getuigt van veel meer betrokkenheid en medemenselijkheid dan die van Schiff. Ze portretteert de laatste, verschrompelde eunuchen, de concubine Lou, de schoenmaker en kamelendrijver, de keizerlijke pekinezen en de `junk towns', de drijvende stadjes van vrachtboten waarop zich een compleet mensenleven kon afspelen.

Een enkele documentaire opname geeft aan dat de dynamische, geometrische Bauhaus-visie haar niet onbekend was, zoals het bovenaanzicht op vier `scrabble' spelende jonge mannen. De meeste andere, zorgvuldig gecomponeerde straattaferelen en portretten, waarvoor menige kapper of bontwerker zonder enige schroom model stond, moesten in het Westen vooral de dezelfde verbazing overbrengen die de fotografe gewaar werd. Een begrafenis zag er nog uit als een feestelijke processie met bloemguirlandes, vaandels en baldakijnen. Bedelaars en zakkenrollers kenden hun plaats nog in een strak georganiseerde en wijdvertakte vakbond. Moeders in verafgelegen dorpen beschermden hun kinderen tegen de kwade geesten uit de Rolleiflex-doos. En een stel Mongoolse `cowboys', eindelijk in Peking aangekomen, verruilden daar hun medicijnen en kamelenhaar voor kleren en gezout vlees.

,,Al deze gepubliceerde foto's kwamen destijds in de prullenbak van de uitgever terecht'', vertelt Suermondt. ,,Originelen werden niet interessant bevonden. Ook Thorbecke stond alleen maar een publicatie in haar Berlijnse kranten of in een boek voor ogen. Daarom is het zo bijzonder dat er toch nog wat negatieven bewaard zijn gebleven, en dat we over de plakboekachtige dummy met échte foto's beschikken.''

Zowel in die dummy als in het boek People in China zocht Ellen Thorbecke naar dezelfde contrasten die in sociaal-politiek opzicht dat werelddeel toen beheersten: een close-up van een Westers geklede studente van rijke afkomst versus een dertienjarige bruidegom, die voor een habbekrats een 15-jarige echtgenote – tevens toekomstige dienstmeid in zijn ouderlijk huis – op de kop kon tikken, omdat ze door het overlijden van haar vader min of meer vogelvrij was verklaard.

Het echtpaar Thorbecke en hun kinderen hebben na China nog in Zuid-Afrika gewoond, in Israel, in Amerika. Van fotograferen is niet veel meer terechtgekomen. Behalve dan een fotoboek dat Ellen Thorbecke in 1947 maakte over de immigranten van Israel. Suermondt hoopt het nog eens bij De Slegte op te duiken.

Ellen Thorbecke; foto's van China (1932-1935). Rijksmuseum voor Volkenkunde: 7/11-12/12/99. Lezing van Rik Suermondt: 7/11, 15 uur.

    • Marianne Vermeijden