Deep Flat

Ooit was de fotografie het medium van de waarheid. Wat op een foto stond was echt gebeurd – gezien, niet onopgemerkt gebleven en vastgelegd. Dat is tegenwoordig nauwelijks meer voor te stellen, want langzaam is het waarheidsgehalte van de fotografie het onderwerp van veel fotografie geworden. Dat wordt vooral duidelijk in het werk van kunstenaars als Inez van Lamsweerde en Paul Smith wier werk nadrukkelijk over de mogelijkheden van (computer)manipulatie gaat. Vooral bij Van Lamsweerde is goed te zien waar dat toe leidt: onnatuurlijke wezens, die wel aan mensen doen denken maar het overduidelijk niet meer zijn - daarvoor zijn ze te nadrukkelijk door de mangel van de computer getrokken.

Mogelijk als reactie op zulk overgestileerd werk duiken er nu steeds meer fotografen op (opvallend genoeg zijn het meestal vrouwen) die laten zien dat een foto ook zonder computer grotendeels manipulatie is. De foto's van bijvoorbeeld Sharon Lockhart en Hannah Starkey zien er op het eerste gezicht normaal uit, soms iets te mooi, en laten daardoor zien dat de fotograaf in het beeld heeft ingegrepen. De fotograaf wordt daardoor een regisseur, zijn personages acteurs en de foto een verslag van hun confrontatie.

Ook op de tentoonstelling Deep Flat in Galerie Begane Grond in Utrecht wordt een blik op deze ontwikkeling getoond door middel van het werk van Joke Robaard, Julika Rudelius, Vivianne Sassen en Martine Stig. Jammer is wel dat het tentoonstellingsconcept een merkwaardig rookgordijn rondom dit interessante groepje optrekt. Dit `scenario', waarover de vier kunstenaars volgens de Begane Grond `een discours hebben ontwikkeld' gaat over `een epilepticus die zich afvraagt hoe Grieks-Romeinse beelden er tegenwoordig uit zouden kunnen zien'. De vier kunstenaars werden geacht hierop te reageren. Op de tentoonstelling zelf is er van dit concept gelukkig weinig meer te merken – of het zou een verklaring moeten vormen voor het feit dat het werk van Joke Robaard er zo geforceerd uitziet. Op haar twee video's zien we mensen die in groepjes in een onbestemde ruimte staan. Ze hebben dezelfde soort kleren aan (een is er naakt), staren doelloos voor zich uit of knabbelen aan een appel. Alleen is de stilering van het geheel zo sullig dat je het gevoel hebt naar een workshop te kijken van beginnende acteurs met een overdaad van zelfoverschatting. Ook Julika Rudelius filmde groepjes zwijgende mensen, maar bij haar lijken ze ergens op te wachten, wat wordt versterkt doordat op de achtergrond, van de kant van de toeschouwer, een permanent geroezemoes is te horen. Waar ze op wachten is niet duidelijk (het is niet te hopen dat het die epilepticus uit het concept is), maar er wordt in ieder geval overtuigender geacteerd dan in het werk van Robaard.

De intrigerendste bijdragen aan Deep Flat zijn echter die van de fotografen Vivianne Sassen en Martine Stig. Vooral het werk van Sassen gaat nadrukkelijk over manipulatie. Op een van haar twee grote foto's staat zelfs iemand met een scherm dat het licht tussen de `hoofdrolspelers' op de foto moet sturen. Haar tweede foto is dan ook beter: we zien een groep van vier meisjes, allemaal in groen/blauw tinten gekleed, in een kamer staan. Een houdt wol op, een tweede draait er bol van. Het geheel ziet er heel `gecomponeerd' uit, maar zo dat het los van de werkelijkheid lijkt te raken, als in een schilderij van Baltus.

De subtielste manipuleerder van de vier is Martine Stig - zo subtiel dat je zelfs twijfelt of ze wel een ingreep heeft gepleegd. Stig toont twee foto's van een meisje dat tussen een groep volwassenen staat, ze kijkt naar de fotografe. Voelt ze zich betrapt of betrapt zij juist de fotografe? Dat maakt deze foto's goed: de fotografe lijkt afwezig, maar toch is zij indirect degene over wie de foto gaat. Zij is gezien, betrapt, door haar onderwerp toen ze de foto wilde maken. Daarmee is het hele manipulatie-probleem mooi samengevat: de fotograaf manipuleert altijd, gewoon omdat hij er is.

`Deep Flat' met Joke Robaard, Julika Rudelius, Vivianne Sassen en Martine Stig. Begane Grond, Lange Nieuwstraat 2, Utrecht. Wo t/m za 12-17u, Zo 13-17u. T/m 26 november.

    • Hans den Hartog Jager