Zwaar geschut in Den Haag

Het gaat om de aanschaffing van een nieuw anti-tankwapen – maar dat is de kleine waarheid. Het draait ook om militair-strategische samenwerking, om buitenlands beleid, om industriepolitiek. Belangrijker nog: het gaat erom of Nederland werkelijk bereid is een ampele poging tot vorming van een Europese defensie- industrie de nek om te draaien.

Den Haag is weer eens actiegebied voor defensielobbyisten. De laatste accelaratie is ingezet. Fransen en Britten trekken zij-aan-zij op. Zonodig zetten ze hun president of een andere een zwaargewicht in.

Toen Lord Robertson op 2 september Nederland bezocht - nog in functie als Brits minister van Defensie maar al benoemd bij de Navo als secretaris-generaal - onderhield hij ambtgenoot F. de Grave nadrukkelijk over de noodzaak dat Nederland dit najaar de Europese Trigat koopt. Dit anti-tankwapen - officieel Medium Range Trigat - is volgens zijn producenten technologisch en strategisch superieur aan de twee concurrenten: de Amerikaanse Javelin en de Israelische Gill. De meeste Nederlandse militairen zijn het, net als de Amerikaanse en Israelische producenten Lockheed Martin en Rafael, denken daar anders over.

Met de Trigat kan een soldaat te velde de richting van een raket nog beïnvloeden nadat hij is afgevuurd. Bij het Europese wapen blijft een man door een hoog-verfijnde nachtkijker zien wat hij gaat treffen. Dat kunnen ook bunkers zijn, of huizen waarin tanks verstopt staan. In tijden van peacekeeping of -enforcing, met de soms reële dreiging van een grondoorlog (Kosovo), geen onbelangrijke kwaliteiten. In ieder geval, zeggen de Franse en Britse lobbyisten, is de Trigat veel subtieler en meer toegesneden op aanstaande vredestaken dan de Amerikaanse en Israelische systemen. Die gaan uit van het vóór de Val van de Muur bedachte fire & forget-principe: nadat de trekker is overgehaald, zoekt de raket zelfstandig zijn doel. Warm metaal is waar hij op inzoomt. De kans dat een peacekeeper met zo'n raket in een dichtbevolkt gebied doel mist, of een bus vol vluchtelingen treft, is aanzienlijk: dat wordt fire & regret, zeggen de Fransen.

Er is meer. De Trigat is deel van het voornemen in `Europa' een defensie-industrie te vestigen die kan concurreren met de Amerikaanse. De ontwikkeling van het wapen is een coproductie van Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië, België en Nederland. De Nederlandse regering betaalde de laatste 9 jaar proportioneel (een kleine 70 miljoen gulden) aan de ontwikkeling; de Nederlandse industrie (vooral Stork/Fokker) verrichtte voor 32 miljoen opdrachten voor het project en kan daar nog eens 220 miljoen aan toevoegen - als het project althans overleeft.

De Amerikanen, met name Lockheed, begrepen snel dat de mogelijke uitstraling van het Trigat-project belangrijk genoeg is er een stevige concurrent tegenover te zetten. Dat werd de Javelin, wiens fire & forget-systeem snel de voorkeur van de materieelmensen van de Koninklijke Landmacht kreeg. Dat systeem wordt veiliger geacht voor de schutter en is bovendien lichter. Bovendien is Stork/Fokker ook bij de Javelin betrokken, zodat het argument van Nederlands industrieel profijt niet alleen voor de Trigat opgaat.

Voor de in 1993 gevormde Luchtmobiele Brigade van de landmacht was het gewicht van de Trigat (44 kilo) een onoverkomelijk bezwaar. Ook het Korps Mariniers sprak om die reden medio jaren negentig een veto uit over het wapen. Zo groeide al in de vorige kabinetsperiode uit de krijgsmacht de pressie op staatssecretaris van Defensie Van Hoofs voorganger, J. Gmelich Meijling, de Trigat af te bestellen. Tests van TNO hadden uitgewezen dat naast de Javelin ook de door het Israelische Rafael aangeboden Gill (ook gebaseerd op het fire & forget-principe) in principe geschikt was.

De landmacht, al sinds 1993 sterk voorstander van de Javelin, wenste de competitie tot die twee te beperken. De Trigat is overigens geïnspireerd op het soort vredesoperaties buiten het Navo-gebied, waar Nederland het wapen voor nodig heeft, en waarmee de Britten en de Fransen veel meer ervaring hebben. De Amerikanen en Israëli's gaan uit van een massale aanval van een vijand die zonder aanzien des persoons moet worden uitgeschakeld. De producenten van de Trigat werken bovendien aan een versie die in twee of drie delen gedragen kan worden.

Betrokkenen herinneren zich dat het aan minister H. Wijers (Economische Zaken) en diens topambtenaar voor militaire productie, J. Wiedeman, was te danken dat Defensie de Trigat destijds niet volledig afserveerde. Wijers hamerde op het belang van een Europese samenwerking voor de industrie. Besloten werd een tweedeling te maken. Voor de Luchtmobiele Brigade en het Korps Mariniers was de Trigat te zwaar, dat werd een keuze tussen Gill of Javelin. De pantserinfanterie kreeg in principe de Trigat, deelde Gmelich Meijling mei 1997 de Kamer mee. De aankoopbesluiten zouden door zijn opvolger worden genomen.

Najaar 1998 was die er: H. van Hoof (ook VVD). Gmelich Meijling schoof door naar een andere positie in hetzelfde métier. Hij werd adviseur van Hollandse Signaal (onderdeel van Thomson CSF), dat met Rafael een strategische samenwerking voor de Gill aanging. Vervolgens deed

Meijling ook ,,politiek advieswerk'' voor Rafael, aldus R. Vellekoop, lobbyist van Rafael in Den Haag. Kamerlid F. Timmermans (PvdA) signaleerde het eveneens. In een gesprek op 21 oktober gewaagde Meijling over zijn ,,Israëlische vrienden die met Gill zo'n mooi aanbod hadden gedaan'', aldus Timmermans. Het heeft hem er eens temeer van overtuigd dat het circuit van defensie-aankopen een te zeer naar binnen gekeerd wereldje is. ,,Er moet een frisse wind door het systeem. Dit moet afgelopen zijn.''

Van Hoof is in dit opzicht niet met zijn voorganger vergelijkbaar. Hij wenst niet de handelsreiziger te zijn die Meijling als staatssecretaris al was. Hij werd geschoold in de militaire vakbond en hecht vooral belang aan het oordeel van de manschappen. In ieder geval tellen industrie- en buitenlandse politiek voor hem bij defensie-inkopen nauwelijks mee. Bij elk openbaar optreden benadrukt hij dat alleen de beste prijs/kwaliteit-verhouding telt – al het andere is bijzaak.

Zijn ambtenaren deden intussen wat hij hen vroeg. Als we het beste en goedkoopste anti-tankwapen moeten kopen, schreven ze hem afgelopen zomer, dan moet het maar de Gill worden. De Trigat is in die redenering een Europees- en industriepolitiek project, dus moet afvallen. De Gill kan door alle betrokken krijgsmachtdelen worden gebruikt, dat vermijdt de extra kosten die een dubbele aanschaf (Trigat én Javelin) vergt.

De Nederlandse industrie, en in haar gevolg EZ, raakte gealarmeerd over het ambtelijk advies. Fokker/Stork leek zich immers prima ingedekt te hebben via eventuele deelname aan de Javelin. Maar nu de Gill ineens hoge ogen gooit, kan Stork/Fokker wel eens achter het net vissen. Inschakeling van Fokker bij de Europese raket opent anderzijds kansen voor de Nederlandse vliegtuigindustrie serieus te mogen meebieden op flinke inschrijvingen voor nieuwe Airbus-ontwikkelingen. In een gesprek met zijn partijgenote, tevens vice-premier A. Jorritsma heeft Van Hoof moeten beloven geen beslissing te nemen zonder Jorritsma daarbij te betrekken. Dat heeft de onrust op het departement en bij de industrie wat getemperd.

De beslissing van Van Hoof wordt de komende weken verwacht. Buitenlandse Zaken heeft totnogtoe een bescheiden rol in de zaak gespeeld. Het ministerie dat deze week nog in een Europese Veiligheidsnota pleitte voor inniger Europese samenwerking op bewapeningsgebied laat desgevraagd weten dat besluitvorming zal plaatsvinden ,,op basis van een zorgvuldige afweging van buitenlandspolitieke, operationele, technische, financiële en industriële argumenten''. In de Kamer wordt overigens niet zo scherp naar al die overwegingen gekeken. In grote lijnen worden de uitgangspunten van Van Hoof gedeeld.

Zijn belang is afwachten tot een van de andere partners bereid is een onaangename Europese beslissing bekend te maken. De Duitsers doen dat mogelijk volgende week, als ze mammoetbezuinigingen op Defensie bekend moeten maken. Dan schrappen ze mogelijk de Trigat. De Britten, in principe de grootste afnemer van de Trigat - nadat ze deze zomer een bestelling van anderhalf miljard gulden plaatsten (46 procent van de totale productie) -, worden volgens deskundigen in Londen inmiddels ook bevangen door twijfel, al wil een woordvoerder van Defensie niet officieel bevestigen dat tot uitstel van productie tot december is besloten, zoals het Amerikaanse tijdschrift Defense News deze week meldt.

Zo ziet het er naar uit dat Nederland voorlopig de zwarte piet in de Trigat-affaire krijgt toegespeeld. Want het afwachten van Van Hoof heeft zijn langste tijd gehad. De Defensienota moet nog deze maand uit. En de beslissing over de aanschaf van een anti-tankraket is al bijna een jaar uitgesteld en kan om redenen van politiek-bureaucratische logica niet langer wachten: als het budget voor dit wapen dit jaar weer niet wordt bestemd, kan het de landmacht, en misschien zelfs Defensie als geheel, wel eens uit handen worden geslagen.

Vandaar dat de lobby zich nu op Den Haag concentreert. Vooral de Franse regering heeft de afgelopen weken alles in het werk gesteld het kabinet-Kok diplomatiek tot een keus voor het Europese project te bewegen. President Chirac deed dat tijdens premier Koks bezoek aan Parijs 11 oktober. De Franse ambassadeur in Den Haag, De Montferrand, noodde tijdens een ontbijtbriefing de Kamercommissie voor defensie - maar kreeg overigens slechts CDA en D66 op bezoek. Hij werd daarbij terzijde gestaan door de Britse ambassadeur Spencer. De Franse minister van defensie Alain Richard deed vorige week per brief opnieuw een klemmend beroep op zijn ambtgenoot De Grave.

Generaal Michel Pétré, de hoogste militair bij het Franse Bewapeningsbureau (DGA), nauw betrokken bij het project, is door minister Richard gemachtigd uitdrukking te geven aan de onaangename verrassing die een negatieve keuze door Den Haag zou betekenen. ,,Als Nederland de Gill kiest zou dat een gemiste kans voor Europa zijn'', zegt hij.

Pétré wijst erop dat Nederland jarenlang tot het huidige moment waarop de Trigat gereed is voor productie als volledige partner heeft meeonderhandeld. ,,Nederland is geen buitenstaander. De vijf deelnemende landen zijn samen tot één contract met de industrie gekomen. Dat was een hele toer. Nederland heeft steeds standpunten ingenomen, eisen gesteld. Daar is mee rekening gehouden. Voor Nederland is een uitzondering gemaakt op de Europese regels om een grotere compensatie voor de Nederlandse industrie te bereiken. Het zou me verbazen als Nederland nu afhaakte.''

Volgens de Franse materieel-specialist is het `realistisch' te veronderstellen dat het hele Medium Range Trigat-programma ten dode is opgeschreven als Nederland niet meedoet. De prijs per stuk is op het totaal aantal en ieders aandeel daarin gebaseerd. Als een order wegvalt moeten de resterende landen opnieuw gaan onderhandelen met de industrie. ,,Dat kost snel weer twee jaar. De krijgsmachten hebben de raketten in 2002 nodig. De kans is groot dat men dan elders koopt en Europa geen anti-tankraket-programma zal hebben.''

Duidelijk is inmiddels dat Van Hoof zijn ambtenaren zo'n beetje buitenspel heeft gezet. Hun advies de Gill te kopen heeft hem geconfronteerd met de consequenties van zijn politiek-bestuurlijke positie. Een betrokkene: ,,Dan moet Van Hoof nu maar eens laten zien dat industrie- en buitenlandse politiek bij hem écht geen rol spelen. Op het gevaar af dat alle militaire strategen zeggen: dus Nederland voert voortaan een andere oorlog dan de Duitsers, de Engelsen en de Fransen?''

met medewerking van Hans Steketee

    • Tom-Jan Meeus
    • Marc Chavannes