Zeeslagen en veemarkten

Mijn oma bestelde jaarlijks een kalender met het opschrift `Pro Juventute'. Ik was er vroeger van overtuigd dat ze hiermee de Italiaanse voetbalclub Juventus steunde. De teleurstelling was groot toen er geen voetbalhelden op de bladen stonden afgebeeld, maar foto's van de toenmalige koningin Juliana en haar gezin. Het heeft lang geduurd voor ik wist wat `Pro Juventute' betekende en tot die tijd meende ik dat mijn oma, dan wel koningin Juliana, het geld voor de kalender overmaakte aan de club uit Turijn.

Het Huis van Oranje wordt al eeuwenlang gebruikt om kalenders op te sieren, zo blijkt uit de tentoonstelling `Met de tijd mee, kalenders van 1600 tot het nieuwe millennium' in het Rotterdams Historisch Museum. Dat gebeurde met gepaste eerbied. Op de `Almanak voor de negentiende eeuw' (1840), opgedragen aan Z.K.H. Frederik der Nederlanden, benoemde ontwerper Ludwig Eric Berends zichzelf als `Onderdaanigste Dienaar'.

Soms werd het koningshuis op kalenders de inzet van heuse politieke propaganda. Toen de Belgen zich los wensten te maken van de Nederlandse overheersing, verscheen in 1828 een kalender met het portret van Koning Willem I. Het onderschrift luidde: ,,'t Is Willem die wij allen eeren. Omdat hij Volk en Vrijheid mint. Die regt en deugden kan waardeeren. Noemt Hem: den Grootsten Menschen-Vrind.'' Niet dat het veel zin had overigens: de Belgische Opstand barstte los en twee jaar later was België onafhankelijk.

Fraaie illustraties van zeeslagen, vorstenparen, godenzonen en heldinnen sierden de alledaagse werkelijkheid. Onder een gravure van de verovering van de Zilvervloot door Piet Hein, valt te lezen dat de Veemarkt in Alkmaar op zondag 5 januari 1788 zal worden gehouden. In een centraal kader op het blad staan de vertrektijden van schuiten en wagens vermeld.

De `vellen', de kalenders op een enkel groot stuk papier, werden tijdens de jaarwisselingen van de 17de eeuw huis aan huis aan de man gebracht door gildenknechten, soldaten en matrozen. De burgemeesters, de schutterijen en de kooplieden met aandelen in de lucratieve handelsmaatschappijen VOC en de WIC waren de voornaamste afnemers. Aan het einde van het jaar werden opgerolde vellen door zuinige handelaren gebruikt voor de opslag van peper of tabak. Anderen gebruikten het papier van overjarige kalenders voor een bezoek aan het toilet.

De tentoongestelde kalenders bieden nauwelijks ruimte voor persoonlijke boodschappen of afspraken. Daar zijn ze ook niet voor gemaakt. De verluchting beheerst de ruimte. Bandenfabrikant Pirelli wist dat als geen ander en zijn bekendheid zou nooit zo groot geweest zijn zonder de pin-ups op zijn beroemde kalender. Kalenders worden in de twintigste eeuw steeds meer gebruikt als reclame-artikel of relatiegeschenk. De A.V.R.O. bracht in 1934 een kalender uit met foto's van het eigen personeel. De omroeporganisatie richtte zich hiermee rechtstreeks tot de radioluisteraar en gaf ze de gezichten achter een `oogenblik van godsdienstige aandacht met het Morgenwijdingkwartet en den organist.' Het corporate image van de AVRO was geboren, dankzij de kalender.

Op de kalender van `Ons Koningshuis' geeft koningin Beatrix lachend al haar rimpels bloot. Pro Juventute. Tijdens een ongedwongen fotosessie enkele weken geleden sloeg Willem-Alexander lachend zijn arm om de schouder van zijn moeder. Voor Juventus.

Met de Tijd Mee, kalenders van 1600 tot het nieuwe millennium. Historisch Museum Rotterdam, 5 nov t/m 5 maart 2000, di-vr 10-17u, za-zo 11-17u. 010-2176767. Volw ƒ6, kind tot 16 en 65+ ƒ3

    • Piethein Burmanje