Australië wil president, maar weet niet hoe

Autralië stemt zaterdag of de Britse monarch wordt vervangen door een president. De republikeinen staan op verlies.

Het Queen Victoria-gebouw in Sydney is volgens couturier Pierre Cardin `het mooiste winkelcentrum ter wereld'. Jonge bemiddelde Sydneysiders lopen momenteel in vrolijke voorjaarskleding het 101-jaar oude winkelparadijs in en uit. Ze passeren een enorm standbeeld van de naamgever van het gebouw, de nors ogende en zwaar aangeklede koningin Victoria. Eens stond dit bronzen beeld in Ierland, maar deze werd daar met de invoering in 1921 van de republiek aanstootgevend gevonden. In Sydney blijkt de oude Victoria geen anachronisme. De kans is zelfs groot dat Australië met een in Buckingham Palace gevestigd staatshoofd de 21ste eeuw ingaat.

Zaterdag stemmen de Australiërs over de invoering van de republiek, waarin de Britse monarch, die tevens dienst doet als staatshoofd van Australië, wordt vervangen door een Australische president. Lange tijd leek het voorstel grote kans van slagen te hebben, maar volgens de laatste, overigens soms niet erg betrouwbare opiniepeilingen, is het tij inmiddels gekeerd. Een kleine meerderheid van de Australische bevolking zou nu in het referendum van zaterdag tegen de republiek stemmen en zou zich daarbij niet laten afschrikken door posters met afbeeldingen van `koningin Camilla en koning Charles II' van Australië, die voorstanders van de republiek overal hebben opgehangen.

Hoewel de Australische regering vele miljoenen heeft gespendeerd aan voorlichting over het referendum, bestaat bij veel kiezers nog onduidelijkheid over de precieze inzet. Dat verklaart wellicht waarom onder het grote publiek nauwelijks opwinding bestaat over de historische stap die kan worden gezet. De meeste Australiërs zouden, zeggen waarnemers, voor een republiek stemmen indien ze zelf, via directe verkiezingen, hun president zouden mogen kiezen. Maar volgens het model dat nu voorligt, wordt de toekomstige president gekozen door het parlement. Dat laatste doet veel Australiërs, van nature wantrouwend tegenover `de politiek', aarzelen.

De scheidslijn tussen voor- en tegenstanders loopt dwars door de politieke partijen heen. Handhaven van de status quo, en dus vasthouden aan de monarchie, heeft de steun van de conservatieve premier John Howard. ,,Het huidige systeem is niet kapot en er is geen reden om het te veranderen'', redeneert Howard. Hij heeft gewaarschuwd dat het republikeinse model zijn land constitutioneel kan verzwakken: de huidige monarch beschikt weliswaar in potentie over verregaande grondwettige bevoegdheden, maar de vertegenwoordigers van de monarch, de gouverneurs-generaal, hebben zich de afgelopen decennia uiterst omzichtig opgesteld. Ze hebben hun functie vooral ceremoniële inhoud gegeven, terwijl het de vraag is of een toekomstige, politiek gekozen president zich wel zo terughoudend zal opstellen, of dat hij geen speelbal wordt van de politieke partijen, aldus Howard.

De Australische monarchisten hebben in hun campagne hard en effectief ingespeeld op die angst. ,,De republiek is het begin, vervolgens kunnen ook de Australische vlag, het volkslied en de koninklijke Australische marine en luchtmacht worden afgeschaft'' , zo zei de leider van de monarchistische beweging ACM (Australians for a Constitutional Monarchy), Kerry Jones, onlangs op een bijeenkomst met Australische oud-strijders. ,,Dit republikeinse model geeft de politici veel meer macht en riskeert de politieke stabiliteit'', aldus Jones, zinspelend op het wantrouwen tegen politici, van wie sommigen in het recente verleden corrupt bleken of knoeiden met declaraties.

In conservatieve kringen zijn evenwel ook tal van republikeinse aanhangers te vinden. Doug Anthony, de ex-leider van de conservatieve Nationale Partij, verklaarde dat Australië door de monarchie na honderd jaar nog steeds verbonden is aan Groot-Brittannië. ,,We moeten die keten nu verbreken wegens de symboolfunctie'', aldus Anthony.

Een belangrijke `republikein' is Peter Costello, minister van Financiën en binnen de regerende Liberale Partij de rivaal van premier Howard. Costello grijpt de komende Olympische Spelen om te illustreren hoe het sentiment in Australië is veranderd. De Spelen in Sydney zullen volgend jaar door de premier en niet door het staatshoofd worden geopend. ,,Dat geeft al aan dat het huidige systeem niet voldoet. Als de monarchie een verenigend, boven de politiek staand symbool zou zijn, dan zou de monarch die ceremoniële rol vervullen. In 1956 werden de Spelen in Melbourne door prins Philip (Elizabeths echtgenote geopend. Toen was dat een verenigend concept. Nu niet meer'', aldus Costello.

De oppositionele Laborpartij steunt de republiek eensgezind. ,,Ik heb groot respect voor koningin Elizabeth. Ze is een hele goede koningin van Groot-Brittannië, maar ze is geen Australische'', aldus Labor-leider Kim Beazley. Zijn voorganger Paul Keating is eveneens een uitgesproken republikein. Toen hij enkele jaren geleden als premier tijdens een bezoek van koningin Elizabeth aan Australië vriendschappelijk zijn arm om de vorstin heen sloeg, vielen de traditionele Britse royalisten hem aan over die oneerbiedige behandeling. Veel Australiërs zagen het juist als een gebaar dat Keating geen persoonlijke antipathie tegen de vorstin had.

De Australian Republican Movement (ARM) zegt in haar nationalistische campagnemateriaal dat Australië het beste land ter wereld is: ,,Waarom moet ons staatshoofd dan koning of koningin van een ander land zijn?'' Volgens ARM-leider Malcolm Turnbull wordt koningin Elizabeth in de rest van de wereld gezien als de koningin van het Verenigd Koninkrijk. ,,Het is vernederend een buitenlandse monarch als staatshoofd te hebben. Het geeft een verwarrend signaal naar de regio en is de antithese van multiculturalisme'', aldus Turnbull.

De ARM wordt door veel waarnemers echter als intellectualistisch en elitair gezien. De monarchist Kerry Jones wil dat graag beamen. Zij zegt dat de Australische grondwet een van de oudste en beste ter wereld is, en dat het voorgestelde model republiek nergens is getest. ,,Het is een halfbakken creatie van elitaire republikeinen die een republiek tegen elke prijs willen'', aldus Jones.

Jones zegt ook dat er geen haast is om de republiek in te voeren. ,,Een nee-stem geeft veel meer mogelijkheden om een verstandige republiek te ontwerpen. Een beter republikeins model met een rechtstreeks door de kiezers gekozen president kan dan in een later referendum aan de kiezers worden voorgelegd'', aldus Jones.

De monarchisten spelen daarmee handig in op de tweespalt binnen het republikeinse kamp, waar veel steun bestaat voor een direct gekozen Australisch staatshoofd. Omdat nu wordt voorgesteld het staatshoofd door het parlement te laten kiezen, zullen sommige real republicans zaterdag `nee' stemmen. Labor-leider Beazley probeert dat gevaar in te dammen. ,,De leugen van de nee-campagne is dat een nee-stem op de een of andere manier toch een keuze voor de republiek is'', aldus Beazley. Hij probeert de `echte republikeinen' over te halen door te zeggen dat een toekomstige Laborregering een vervolgreferendum zal houden over de wenselijkeid om een president rechtstreeks door het volk te laten kiezen. Maar die optie heeft alleen kans van slagen, als nu wordt gekozen voor een republiek, aldus Beazley. ,,We kunnen niet voortbouwen op een nederlaag.''

De republikeinse beweging heeft het extra moeilijk omdat voor invoering van de republiek niet slechts een algemene meerderheid nodig is, maar ook een meerderheid in vier van de zes staten van het land. Zelfs als de staten met de meeste inwoners, Nieuw Zuid-Wales en Victoria, waar relatief meer republikeinen wonen, in grote meerderheid voor de republiek stemmen en aan nationale meerderheid kunnen meewerken, faalt de republikeinse zaak als er in drie kleinere staten zoals Tasmanië, Queensland, Zuid- en West-Australië een meerderheid aan nee-stemmers is.

    • Hans van Kregten