Ruimte en muziek

,,Veel architecten hebben een buitengewone belangstelling voor muziek. Herman Hertzberger speelt heel goed piano, en Van Gool ook. Ik speel zelf ook piano, ik heb al sinds mijn zesde les. Maar voor optredens ben ik niet goed genoeg. Dat moet je toch overlaten aan vaklieden.''

Jan Hoogstad is de architect van onder meer het grote atriumgebouw van het ministerie van VROM bij het Centraal Station in Den Haag en van het Unilever-gebouw aan het Weena in Rotterdam. Hij bouwt nu de uitbreiding van het Rotterdamse concert- en congresgebouw De Doelen met het Conservatorium.

,,Architecten hebben vooral belangstelling voor klassieke muziek, merk ik altijd. Voor muziek met een duidelijke structuur: Bach, Vivaldi, Mozart en ook wel seriële muziek. Muziek kan op een vrij directe manier emoties oproepen. Architecten hopen heimelijk dat hun gebouwen dat ook doen. Er zijn ook wel gebouwen die je in tranen doen uitbarsten, zoals de kapel Notre Dame du Haut van Le Corbusier in Ronchamps. Maar in het algemeen zijn gebouwen weerbarstiger dan muziek. Het kost tijd om ze te leren kennen en waarderen.

,,Bij het ontwerpen van mijn gebouwen maak ik wel gebruik van methodes die verwant zijn met muzikale compositietechnieken. Zo heb ik in het VROM-ministerie heel consequent de kruisvorm als basis voor het hele ontwerp genomen. Deze vorm kom je, als een thema van zeven noten in Bachs `Inventies', in allerlei hoedanigheden steeds weer tegen in het gebouw.

,,Het gaat mij bij muziek en architectuur niet alleen om overeenkomstige werkwijzen. Je kunt muziek gebruiken om ruimte te creëren op een zuivere wijze, dat wil zeggen: zonder materie of visuele prikkels. Blinden kunnen feilloos ruimte horen, maar ook zienden kunnen door geluid ruimte ervaren. Een kraai die je links van je hoort krassen en een merel die rechts van je kwettert, zorgen al voor een ruimtelijk effect.

,,Er bestaat natuurlijk al wel muziek die gebruik maakt van de ruimtelijke kanten van geluid. Denk maar aan Mahlers `Fernorchester' of aan Händel die zijn Water Music al schreef voor orkestjes die in bootjes op het water dobberen. Maar de ruimtelijke mogelijkheden van muziek worden in het algemeen toch niet uitgebuit.

,,Ik heb verschillende ruimtelijk-muzikale projecten achter de rug, vaak in samenwerking met componisten als Victor Wentinck, Jan Boerman en Klaas de Vries.

,,In 1988 is bijvoorbeeld het Maasproject uitgevoerd. Op en bij de Euromast en aan de overzijde van de Maas waren geluidsbronnen geplaatst, waarvan het geluid een reusachtig, onzichtbaar prisma vormde. In Nieuwegein is een soortgelijke installatie gekomen. In een liftschacht van het VROM-gebouw zijn van beneden naar boven luidsprekers aangebracht, waaruit de tonen van een octaaf komen die door vier verschillende stemmen op een band zijn ingezongen. Welke tonen zijn te horen, wordt bepaald door een computerprogramma dat reageert op het weerbericht van die dag. Wie de lift neemt, gaat door een wolkenveld van tonen, dat elke dag weer anders is.

,,Een tijd lang heb ik niet veel ondernomen met geluid, maar nu krijg ik plotseling van verschillende kanten verzoeken om er weer iets mee te doen. Ivo van Hove heeft me benaderd voor een project met ruimtelijke muziek voor het Holland Festival van volgend jaar. Ik ben nu ook bezig met de ontwikkeling van een systeem om met behulp van de computer ruimtelijke partituren te schrijven. Ik weet nog niet precies wat de waarde hiervan is, maar ik hoop dat het iets gaat opleveren. Bij alle ruimtelijk-muzikale projecten gaat ik uit van een vermoeden, niet van een zekerheid.''

Jan Hoogstad zal in de `Nacht van de Architectuur' met componist Klaas de Vries `de hoorbare ruimte' woordelijk en muzikaal toelichten. 19/11 20.30u Orpheus Apeldoorn.

    • Bernard Hulsman