HET STAATSBESTEL KOMT IN BEWEGING...

Het CDA schiet D66 te hulp. De VVD was al eerder voor D66 in de bres gesprongen.

Het is een meer dan ongewone ontwikkeling die zich bezig is te voltrekken achter de Haagse schermen. Wie ooit `staatkundige vernieuwing' zei, kon er meteen achteraan denken: D66. Is die partij niet 33 jaar geleden opgericht om het naar binnen gekeerde Nederlandse consensusbestel op te blazen? `Radicale democratisering', zo luidde het parool: gekozen minister-president, gekozen burgemeester, referendum, kiesstelsel met districtslijsten, beknotting van de invloed van de indirect gekozen Eerste Kamer.

Sinds 1966 hebben de Democraten een jaar of tien in de regering gezeten. Hun staatkundige vernieuwingsdrang hebben ze daarbij nog niet of nauwelijks in daden kunnen omzetten. Het enige bijna-succesje van D66 is het correctief wetgevingsreferendum. Die geschiedenis is genoegzaam bekend. Trefwoorden: Hans Wiegel, kabinetscrisis, lijmen. D66 was begin juni eenvoudig te paaien met een simpel gerepareerd referendum, waarna Paars-II de draad weer kon oppakken.

Op het eerste gezicht is de kabinetscrisis van afgelopen voorjaar much ado about nothing geweest. Maar de gevolgen zouden wel eens dieper kunnen ingrijpen dan op dit moment valt te overzien. Misschien kan er zelfs sprake zijn van een domino-effect. Hoe? Als volgt.

...DANKZIJ VDD EN DANKZIJ CDA...

De referendumcrisis heeft de positie van Hans Wiegel binnen de VVD-top geen goed gedaan. Sterker nog, met zijn solo-actie heeft Wiegel een jongere generatie VVD'ers getart die wil afrekenen met de ongeleide projectielen in de VVD-senaatsfractie. Onder de vernieuwingsgezinde VVD'ers bevinden zich partijvoorzitter Bas Eenhoorn, de Tweede-Kamerleden Jan te Veldhuis en Philip Brood. Het is hun een doorn in het oog dat de niet door kiezers gelegitimeerde senatoren regelmatig een loopje nemen met het politieke primaat van de rechtstreeks gekozen Tweede Kamer en met het regeerakkoord.

Irritatie daarover bestaat binnen de VVD al langer, maar kwam afgelopen voorjaar na de Nacht van Wiegel in een stroomversnelling. Als de Tweede Kamer het alleen voor het zeggen had, zou het probleem morgen zijn opgelost. Een ruime Kamermeerderheid, inclusief de VVD, wil het vetorecht van de senaat drastisch beperken. Maar wie dat in de VVD openlijk bepleit, lokt op z'n minst een stevig debat binnen de partij uit. En debatteren, daar houdt men bij de VVD niet zo van. Dat wordt maar ruzie, en nachten met lange messen en zo. Hè nee, bij de VVD moet het altijd gezellig zijn.

Wat doet de kwajongen die zelf niet durft? Anderen de kastanjes uit het vuur laten halen. In de Tweede-Kamerfractie van de VVD wordt hoopvol gekeken naar een andere partij die, tot veler verrassing, wél het publieke debat al aandurft over de staatkundige vernieuwing: het CDA.

Na ruim vijf jaar in de woestijn begint het CDA langzamerhand van de machtsverslaving genezen te raken. Onder leiding van partijvoorzitter Marnix van Rij moet er opeens `inhoudelijk gedebatteerd' worden. Op 19 november houdt het CDA een symposium in het Kurhaus over: versterking van de lokale en provinciale democratie, het kiesstelsel en de Eerste Kamer. Een commissie onder leiding van oud-CDA-senator Postma komt binnenkort met een begeleidend praatstuk voor het symposium. De inhoud is nog niet bekend, maar vaststaat dat zal worden afgerekend met het oude CDA-adagium dat het land geweldig wordt bestuurd en er dus niets aan het staatsbestel hoeft te worden gewijzigd.

Diverse CDA-bestuurders in het land hebben de afgelopen weken en maanden al openlijk gespeeld met (positieve) gedachten over de gekozen burgemeester, de gekozen commissaris van de koningin en over wethouders en gedeputeerden van buiten de gemeenteraden en Provinciale Staten. Ook het verlenen van zwaardere controlerende bevoegdheden aan raden en staten, waaronder het enquêterecht, kan in CDA-kring in toenemende mate op steun rekenen. Het zijn duidelijke signalen, die zijn afgegeven door invloedrijke CDA-bestuurders als de Haagse burgemeester Deetman (tevens voorzitter van de CDA-bestuurdersvereniging), de Brabantse gedeputeerde Van Geel, zijn Groningse collega Bleker, de Bossche burgemeester Rombouts en diverse andere burgemeesters. Half januari wordt duidelijk in hoeverre zij hiermee invloed hebben kunnen uitoefenen op de StaatscommissieElzinga, die dan haar rapport over `dualisering' van de gemeentepolitiek uitbrengt.

...WAT VAN MIERLO VOORSPELDE

Voordat het zover is, komt eerst het kabinet dit najaar met een nota over de Eerste Kamer. Het wordt naar verwachting een nogal slap stuk, waarin minister Peper vooral veel theoretische varianten zal opsommen en weinig echte keuzes zal maken. Het is onderdeel van een tactiek van kleine stapjes, waarin maatregelen ter beknotting van de senaat worden opgebouwd in subtiel samenspel tussen kabinet, Tweede Kamer en Eerste Kamer.

Ook hier loopt het CDA al voor de coalitietroepen uit. CDA-voorzitter Van Rij en partijgenote Maria van der Hoeven in de Tweede Kamer, woordvoerder over staatkundige kwesties, hebben zich al openlijk uitgesproken voor het verlenen van het `terugzendrecht' aan de Eerste Kamer. Het betekent dat de senaat wetsvoorstellen naar de Tweede Kamer moet kunnen terugsturen met de aanbeveling (onderdelen van) de voorstellen te wijzigen. Een discussie over de condities waaronder dit kan gebeuren, bevat nog vele voetangels en klemmen. Moet het vetorecht van de Eerste Kamer volledig worden geschrapt? Of moeten teruggestuurde wetsvoorstellen in laatste instantie toch weer door de senaat worden afgedaan? Het zal nog een lastig debat worden.

De vernieuwingsgezinde VVD'ers volgen de discussie binnen het CDA met meer dan gemiddelde belangstelling. Steun voor een gekortwiekte Eerste Kamer zou niet alleen in directe politieke zin goed uitkomen. De stemmen van het CDA zijn immers onmisbaar bij iedere wijziging in het staatsbestel. Maar ook in morele zin is de discussie binnen het CDA niet zonder betekenis. Als het CDA durft, kan de VVD niet achterblijven, zo wordt in liberale kring geredeneerd.

D66 was ooit dé partij die de bestuurlijke organen zou ontdoen van regenteske trekken. Het thema heeft inmiddels elders wortel geschoten, bij partijen nota bene die eens de erfvijanden waren van verlichte Democraten. Van Hans van Mierlo zijn de profetische woorden dat het verroeste Nederlandse staatsbestel op een dag in elkaar zakt en dat het CDA dan vanzelf onder het puin verdwijnt. Dat eerste zou wel eens kunnen kloppen. Maar de partij die dan kan verdwijnen, valt nog niet met zekerheid aan te wijzen.

Redactie: Gijsbert van Es