Een fijne neus voor onvrede

Jan Nagel heeft een reputatie als bad guy hoog te houden.

De oud-PvdA- en oud-VARA-coryfee heeft in de toenmalige `rode familie' heel wat losgewoeld. Maar de echte top bleef daar voor hem buiten bereik.

Nu bestormt hij het establishment met Leefbaar Nederland. `Onrust stoken, dat drijft hem.'

Leefbaar Nederland komt eraan! Ze roepen het blakend van zelfvertrouwen in hun `informatieblad', de bestuursleden die morgen hun nieuwe landelijke politieke partij een stap dichter bij de officiële oprichting hopen te brengen. In Grand Café Gooiland te Hilversum staat de vergaderkoffie klaar voor sympathisanten uit het hele land. Met op de agenda: de partijstructuur, de partijkas en de voorbereiding van het oprichtingscongres, komend voorjaar. En tot slot: de toespraak van de voorzitter, Jan Nagel – en niemand minder.

Over Jan Nagel valt veel kwalijks te noteren. Hij is, zeggen zijn politieke tegenstanders, een streber, een manipulator, een intrigant. Hij is oppervlakkig, onbetrouwbaar, destructief. Hij is een populist, een onruststoker, een machiavellist. Hij is een straatvoetballer, een flipperaar, een schaker. Hij is dominant, gefrustreerd, publiciteitsbelust.

Tot zover geen nieuws. Zo is hij in het verleden meer dan eens afgeschilderd, zo spreken zijn vele tegenstanders nog steeds over hem. Jan Nagel heeft een reputatie als bad guy hoog te houden.

De naam Jan Nagel (Amsterdam, 20 juni 1939) is onlosmakelijk verbonden met roerige jaren in de PvdA: van Nieuw Links en Tien over Rood, van krities NAVO-lid, anti-Franco en pro-DDR. Hij was een spin in het web bij de VARA: als nijver dienaar van de PvdA-belangen via zijn succesprogramma In de Rooie Haan, als vergadertijger in het doorgeschoten overlegcircuit.

De jaren zestig en zeventig waren zijn glory days. In de jaren tachtig was het betrekkelijk stil rondom de politicus Jan Nagel. Hij was hoofd informatieve programma's bij de VARA. Hij diende een kalm verlopen termijn uit als PvdA-senator in de Eerste Kamer (1977-1983). Nagel, Jan – het leek een naam geworden van iemand die het weliswaar had geschopt tot het register van diverse studies over de Nederlandse politieke geschiedenis, maar die verder weinig concreets tot stand heeft gebracht als dienaar van de publieke zaak.

En toen opeens, daar was hij weer. In 1993 richtte hij de lokale lijst Leefbaar Hilversum op, die een jaar later met twintig procent van de stemmen (acht van de 37 zetels) tot Dudoks raadhuis wist door te dringen. De gevestigde partijen reageerden geschokt en tegelijk berustend: ach, Boer Koekoek-effect, gaat-wel-weer-over. Maar het ging niet over. Bij de raadsverkiezingen van vorig jaar deelde Nagel opnieuw een dreun uit: bijna 35 procent van de stemmen, veertien zetels in de raad. Het product-Nagel bleek bovendien geschikt voor de export, naar Utrecht bijvoorbeeld, waar horeca-ondernemer, muzikant en VARA-deejee Henk Westbroek vorig jaar uit het niets de raad bestormde met negen van de 45 zetels.

Nagel, Westbroek. En nog een mediagenieke naam: Willem van Kooten, ex-deejee, miljonair dankzij platenproductie en andere zaken. Met z'n drieën kondigden ze afgelopen voorjaar de oprichting aan van de partij Leefbaar Nederland, die de strijd wil aanbinden met `de oude politieke partijen'. Het voorlopige doel waarnaar zij streven: `dubbele cijfers' in de Tweede Kamer halen bij de eerstkomende verkiezingen.

Als Leefbaar Hilversum model staat voor Leefbaar Nederland, dan zal het gauw gedaan zijn met de beschaafde rust aan het Binnenhof. Want zie de gemeenteraad van Hilversum, in vergadering bijeen op een herfstavond in oktober. ,,Hou toch je kop 'ns een keer, man'', roept PvdA-fractieleider Jesse Flink in het plenaire debat tegen oppositieleider Nagel. Burgemeester Ernst Bakker (D66) ziet geen aanleiding af te hameren wegens onwelvoeglijk taalgebruik. De raad van Hilversum is inmiddels wel wat gewend. ,,Leefbaar Hilversum vist voortdurend in troebel water door er zelf een hoop bagger in te gooien'', zegt VVD-fractieleider Elisabeth Post.

In Hilversum debatteert de gemeenteraad nauwelijks met het college van B en W. Het is Nagel c.s. tegen de rest van de raad – en omgekeerd. ,,Jan Nagel is negatief gefixeerd'', zegt CDA-fractieleider Evert Smit. ,,Die man zit niet in de raad om iets op te bouwen. Hij is niet geïnteresseerd in oplossingen of inhoud. Onrust stoken, dat drijft hem.''

Horzel en steekvlieg

Het is makkelijk gezegd. Maar er valt ook iets à décharge aan te voeren. In Hilversum staat een villa, eigendom van de gemeente, die het college afgelopen voorjaar voor 780.000 gulden wilde verkopen. Leefbaar Hilversum blokkeerde dit voornemen, met steun van het CDA, onder het motto: die villa is veel meer waard. En inderdaad, het pand is inmiddels voor ruim 1,3 miljoen verkocht. Meeropbrengst: 531.000 gulden.

Is iedereen blij met deze forse extra opbrengst voor de gemeentekas? Geenszins. In de afgelopen weken was de kwestie-Godelindeweg 4 goed voor een knetterende ruzie in de Hilversumse raad, waarbij Nagel aantoonde dat de verkoop van de villa uiterst klungelig is aangepakt door ambtenaren, wethouders en makelaars.

Zo kan het lopen in een democratie, waarin algemeen wordt bepleit dat gemeenteraden zich onafhankelijker en kritischer moeten opstellen tegenover colleges van B en W. Een staatscommissie zal er binnenkort een gewichtig rapport over publiceren, over `duale verhoudingen' ten stadhuize. Die cultuur is in Hilversum nog ver te zoeken. Is de politicus Jan Nagel zijn tijd vooruit? Of blijft hij een stem uit het verleden, een man die het nooit verder zou hebben geschopt dan horzel in de PvdA en steekvlieg bij de VARA?

Diepe afkeer

Nagel, geconfronteerd met alle negatieve kwalificaties die zijn collegaraadsleden vrijelijk over hem verkondigen: ,,Ik begrijp zelf vaak niet waar al die weerstand tegen mij vandaan komt. Ik ben gewend te zeggen waar het op staat. Ik betrek heldere stellingen, waaraan ik misschien iets langer vasthoud dan de gemiddelde Nederlander. Maar ik ben daar vrij open in, ik ben niet iemand met kaarten in de mouw.''

De antistemming in de Hilversumse politiek is ,,diepe afkeer voor overwinnaars'', zegt Nagel. ,,Als de fractie van Leefbaar Hilversum een stelletje gemene gekken bij elkaar is, dan is eenderde van de bevolking van Hilversum dat kennelijk ook. Waar halen we anders al die stemmen vandaan?'' En de Raspoetin van de VARA? ,,In de vijftien jaar dat ik hoofd informatieve programma's was, is er nooit bonje geweest, terwijl ik toch heb gewerkt met allerlei ingewikkelde karakters.''

,,Jan Nagel'', zegt oud-PvdA-politicus en oud-VARA-voorzitter Marcel van Dam, ,,is een gehaaid strateeg. Het schaakspel is zijn grote passie: het is inmiddels een cliché, maar er valt niet aan te ontkomen. Analyseren, drie zetten vooruit denken – dat is zijn grote kracht. Maar hij heeft een probleem: hij is uiterst zwak in het eindspel. Dat komt doordat hij zich gaandeweg vastbijt in het resultaat dat hij nastreeft. Dan verliest hij distantie en wil hij wel eens een cruciale tussenstap over het hoofd zien. Zo heeft hij al menig partij verloren.''

,,Jan Nagel'', zegt de vroegere VARA-coryfee Koos Postema, ,,heeft een ongelofelijk fijne neus voor latente gevoelens van onvrede en onrust in de samenleving. De geur van verrotting en het gist van nieuwe tijden ruikt hij vaak als eerste. Daar speelt hij mee, die spanning zoekt hij op. Zo heeft hij dat bij de VARA altijd gedaan: de combinatie van speelsheid en engagement, dat is Jan Nagel.''

Koos Postema zegt het met vertedering in zijn stem. Hans Emans, ex-collega, zegt het ook, maar met nauw verholen afkeer. Emans, over Jan Nagel als eindredacteur van VARA's Achter het Nieuws: ,,Hij was altijd uit op effectbejag. Hij wilde voortdurend items maken over de politie die boeven liet lopen en artsen die mensen ziek maakten en zo. Als je dan iets daartegen inbracht, dan riep hij: `Moeten we dit soort onderwerpen dan soms aan rechts overlaten?' Dan werd je meteen afgeserveerd als reactionair en was iedere vorm van discussie verder doodgeslagen. Hij had ook iets met `het nationale gevoel'. Dan moesten we opeens de nieuwe haring op vlaggetjesdag gaan filmen. Of kregen we, zonder enige vorm van overleg, de loting van de KNVB-beker in onze uitzending, met dank aan zijn vriendje André van der Louw die toen voetbalbobo was. Allemaal onder het motto van: leuk, scoren, kijkcijfers!''

Het moet gezegd: geen voorhoede in de samenleving of Jan Nagel liep er in voorop. Op het PvdA-congres van maart 1965 trok hij al ten strijde tegen de vermolmde verhoudingen in de partij en tegen slaafse berichtgeving in het socialistische dagblad Het Vrije Volk. Als hoofdredacteur van het PvdA-jongerenblad De Kapitalist (de als ironisch bedoelde naam was door Nagel verzonnen) had hij als jonge twintiger al het aftreden geëist van minister Den Uyl, partijvoorzitter Tans en secretaris Wieldraaijer. Als kersvers PvdA-bestuurslid stuurde hij in juni 1966 een telegram aan minister Samkalden van Justitie met de sommatie onmiddellijk te vertrekken òf zijn optreden tegen provo's te matigen.

`Die man moet weg' – het is een vaak sissend uitgesproken standaardzin uit het idioom van Jan Nagel. Het was zijn inzet op menige vergadering in de PvdA. VARA-voorzitter André Kloos heeft het in de jaren zeventig aan den lijve ondervonden toen het bij de `rode familie' zelden gezellig was, met Jan Nagel als voorzitter van de ondernemingsraad tegenover zich. En nog steeds verdenken zijn tegenstanders hem ervan dat hij dol is op mensen slopen. Zoals de Hilversumse PvdA-fractieleider Jesse Flink, die onlangs in de tumultueus verlopen raadsvergadering tegen Nagel riep: ,,U heeft intern verkondigd: die Borstlap (PvdA-wethouder, red.) en die Flink moeten gewoon kapot. Volgende maand zal ik bewijzen dat dat uw missie is.'' Drama met cliffhanger in mediastad Hilversum, wordt komende maand vervolgd.

Pluche

Jan Nagel heeft een hekel aan gevestigde orde. Of, zoals hij het zelf verwoordt: ,,Ik kan niet tegen benepenheid, tegen die houding van: stil maar, wij weten wel wat goed voor je is''. Engagement en recalcitrantie manifesteerden zich al vroeg. Als veertienjarige wist hij thuis te regelen dat de AVRO-bode werd ingeruild voor de VARA-gids. Hij mislukte op drie middelbare scholen en zakte uiteindelijk voor zijn examen HBS B.

Hij groeide op in een arbeiderswoninkje in Amsterdam-West, bij zijn grootmoeder, naar wie zijn vader omstreeks 1945 met drie kinderen was teruggekeerd na een mislukt huwelijk. In 1954 zou vader Nagel hertrouwen met een Duitse oorlogsweduwe, Mutti voor Jan.

,,Het was hard, maar je hebt er ook de kracht van de solidariteit geleerd'', zei hij in 1980 tegen Ischa Meijer in de Haagsche Post. ,,Het hele spel van krachten, met al die mensen in dat te kleine huis, je hebt er geen idee van. Het vormt je genadeloos tot iemand die ongelijkheden niet aanvaardt en te lijf wil.''

Nagel is zijn leven lang voorop gegaan in zijn eigen emancipatiebeweging. Die emancipatie heeft hij als politicus nimmer kunnen voltooien. Het begon al in de jaren zeventig, toen het hem – ondanks zijn leidende positie in Nieuw Links – niet lukte een verkiesbare plek te verwerven op de PvdA-kandidatenlijst voor de Tweede Kamer. Dat patroon duikt op in Hilversum, waar zijn partij eerst buiten het college werd gehouden (1994) en vervolgens binnen de kortste keren weer op de keien stond toen ze wel twee wethouders had weten te leveren (1998).

Zijn vriend Willem van Kooten, medebestuurslid van Leefbaar Nederland, heeft wel een verklaring waarom Nagel een imago van `net niet' aankleeft. ,,Je mag in Nederland nooit het feestje verstoren. In het bedrijfsleven kun je jezelf omhoog knokken, in de politiek moet je jezelf omhoog slijmen. Ambitie, visie, strategie – dat mag daar allemaal niet. Meepraten en meelopen – dan kom je d'r wel. Jan Nagel zit zo niet in elkaar.''

Na Nieuw Links en Leefbaar Hilversum manifesteert ook Leefbaar Nederland zich onder leiding van Nagel als een anti-establishmentbeweging: de Tweede Kamer kan terug van 150 naar 100 leden, een kwart van de ambtenaren moet worden ontslagen, de Eerste Kamer moet worden opgedoekt, etcetera. Leefbaar Nederland wil de `partij van de 21ste eeuw' zijn, die de democratie en samenleving radicaal zal vernieuwen via computers en Internet.

De nieuwe partij i.o. heeft bij de `oude partijen' al diverse kwade tongen in beweging gebracht. Maurice de Hond, goede vriend van Nagel, zou met zijn kiezersonderzoeken een belangrijk adviseur achter de schermen zijn. De Hond ontkent dit: ,,Om te beginnen doe ik die opiniepeilingen niet zelf meer. En verder praat ik wel eens met Jan, zoals ik ook praat met mensen van de PvdA of van het CDA als ze me benaderen. Dan zeg ik dat partijen zich veel scherper op toekomstgerichte onderwerpen moeten profileren, op Internet en onderwijs en zo. En ik zeg dat nieuwe partijen nu vanuit het niets in één keer heel hoog kunnen scoren. Dat hebben lokale partijen in '94 en in '98 bewezen. Ik acht dat ook op landelijk niveau heel goed denkbaar.''

Het andere gerucht is dat zakenman Willem van Kooten zich graag ontpopt als een Nederlandse Berlusconi en al veel geld in Leefbaar Nederland heeft gepompt. Van Kooten zelf wil niet over geld praten: ,,Daar heeft niemand een barst mee te maken.'' Maar Jan Nagel geeft opening van zaken. Het startkapitaal van Leefbaar Nederland bedraagt circa 80.000 gulden: met driemaal 25.000 gulden die zijn gedoneerd door Willem van Kooten, Henk Westbroek en diens zakenpartner Broos Schnetz. Jan Nagel zelf stortte duizend gulden en verder zijn enkele duizenden guldens aan donaties binnengekomen. Voor volgend jaar denkt Leefbaar Nederland 200.000 gulden nodig te hebben, waarvoor het fondsen werven nog moet beginnen.

Marcel van Dam, trouw PvdA-lid ondanks bikkelharde columns in de Volkskrant, rekent Leefbaar Nederland wel enige kansen van slagen toe bij verkiezingen. ,,Er is altijd één partij die de proteststemmen opvangt. En de huidige onvrede is er op gericht dat de politiek één pot nat is geworden. Nederland is consensus-moe en Jan Nagel voelt dat haarfijn aan.''

Of Jan Nagel met zijn nieuwe partij alsnog zal bereiken wat hem bij de PvdA nooit is gelukt? Van Dam: ,,Nee, het zal een eendagsvlieg blijken te zijn. Vier jaar later heb je weer andere onvrede. Dan vliegen die proteststemmen weer ergens anders heen.''

Analyseren is zijn grote kracht, maar hij is uiterst zwak in het eindspel

Moeten we dit soort onderwerpen dan aan rechts overlaten?