Zalm voor het volk

Sinds de overname van de Schotse zalmkwekerijen van Marine Harvest McConnell, is het Nederlandse bedrijf Nutreco de grootste zalm- kweker ter wereld. Het ging het laatste jaar niet best met de kwekerij. Hoe kwam dat, en wat zijn de perspectieven?

Mark Fowler kreeg heimwee naar Schotland. Naar de Highlands, de luchten en de Atlantische Oceaan. Hij werkte een jaar op Cyprus, waar hij met Schotse vrienden onder een warm zonnetje baars kweekte in de Middellandse Zee. Maar hij keerde terug naar de Schotse zalm. Iedere dag stapt hij in zijn bootje op Loch Shiel. Hij is assistent-manager van een `farm', een kwekerij met 1,3 miljoen zalmpjes. De bergen zijn half oktober nog groen. Tussen twee toppen zweeft een adelaar.

Fowler woont veertig kilometer verderop in het visserstadje Hallaig aan de kust. Zijn familie heeft drie vissersboten. Ze vissen op garnalen, kreeft en haring. Maar de vangst wordt met het jaar slechter. Verder kan je in de Highlands alleen leven van het toerisme, van een beetje bosbouw, een beetje stropen of van de zalmkweek.

Zijn zalmpjes, gemiddeld zo'n zestig gram per stuk, zwemmen in twee `sites' met elk 24 stalen `kooien'. Dat zijn netten om de zalm binnen en de otters en (op zee) de zeehonden buiten te houden. De jonge zalm komt met de helikopter van de ronde zwembaden (als fry, zalmbroed) naar het open, zoete water. Ze verhuizen naar zeewater als ze van kleur verschieten. Van de bruine schutkleur voor het zoete water tot het zilver voor de zee. De netten zijn twaalf of zestien meter in het vierkant en een negen of twaalf meter diep. Met maximaal 20 kilo zalm (of 2 procent) per kubieke meter water.

Fowler is sinds kort in dienst van het Nederlandse Nutreco, gevestigd in Boxmeer, en nu de grootste werkgever van de Highlands en de eilanden voor de Schotse westkust met 700 medewerkers op zo'n zestig verschillende kwekerijen. Nutreco kocht in juli voor 110 miljoen gulden Marine Harvest McConnell (MHM), dat ook kwekerijen en een verwerkingsbedrijf in Chili heeft, van het Britse Booker. ,,Een koopje'', zeggen analisten van Rabobank Securities.

Voor Nutreco, een middelgroot fonds op de Amsterdamse beurs, is vis één van de drie voedselproductieketens – van eitjes of zaad tot voer en verwerking – waar het groot in wil zijn. Met Europese ambities voor varkens en kip, en wereldwijde ambities voor viskweek, voornamelijk zalm, een beetje forel en in de toekomst misschien ook heilbot. Nutreco was al de grootste producent ter wereld van zalmvoer en ander visvoer. Nu is het ook de grootste in het veredelen, kweken, verwerken en verkopen van zalm met eigen kwekerijen in Schotland, Chili en Canada. Eén op de tien gekweekte zalmen ter wereld die de supermarkten bereiken, komt van Nutreco.

Een witte geroosterde boterham met gerookte zalm of een gegrilde zalmmoot was dertig jaar geleden nog een luxe, gereserveerd voor bruiloften en partijen. Inmiddels is zalm een vis voor het volk. De drijvende kracht was de Engelse warenhuisketen Marks & Spencer. Zij zagen het gat in de markt: vis is gezond, roze is een aantrekkelijke, goed verkopende kleur en zalm is eenvoudig klaar te maken.

Bovendien was zalm, door de zalmkweek, de eerste vis die vrijwel het hele jaar door vers te leveren is. Bij de zeevisserij is het afwachten hoe groot de vangst, wat de prijs en hoe goed de kwaliteit is. De kwekers leveren op maat en op bestelling, zodat supermarkten ook het hele jaar door dezelfde producten in hun schappen kunnen hebben.

Door die nieuwe distributiekanalen is de vraag naar zalm de afgelopen jaren fors gestegen. En de groei kan nog lang doorgaan, zegt David Windmill, algemeen directeur van Marine Harvest McConnell (MHM). Al is het alleen maar omdat de moten en filets nog lang niet in alle supermarkten in de Verenigde Staten te krijgen zijn. ,,Als het in de schappen ligt, wordt het ook verkocht'', zegt hij. ,,De consumptie van zalm in vergelijking met andere vissen zal toenemen. Zalm concurreert nu met vlees om een vaste plek in de warme maaltijd.''

Marine Harvest McConnell had twee moeders, het Nederlands-Britse Unilever en het Britse Booker. Unilever, dat toen nog veel agri-business bezat, was de pionier met een onderzoeksproject in de jaren zestig. Zalm bleek de meest geschikte vissoort om te kweken. Jonge zalm is groot genoeg om geperste korrels voer te kunnen eten; veel andere vissoorten leven de eerste weken nog van plankton. Toch was zalmkweek de eerste jaren niet rendabel. Het voer was nog nauwelijks ontwikkeld, de kwekers gebruikten houten kooien, op de verkeerde plaatsen.

Unilever werd met Marine Harvest de grootste van Schotland, maar verloor een ,,hoop geld'' en verkocht de kwekerijen in 1992 toen vrijwel alle agri-business de deur uit ging en Unilever juist uitbreiding zocht in `persoonlijke verzorging' als shampoo en parfums. ,,Met een paar miljoen omzet was het waarschijnlijk niet groot genoeg om binnen Unilever te overleven'', zegt Windmill.

Booker, ontstaan uit suikerwinning in de tropen, had behalve een keten van cash-and-carry-winkels ook champignons en kippenfokkerijen. Zalm, bij Booker onder de naam McConnell, lag in het verlengde. In 1994 kochten ze Marine Harvest erbij, dat tussendoor eventjes in handen was van het Amerikaanse Hanson.

,,De consolidatie was een natuurlijk proces'', zegt Windmill. Veel kleine zalmkwekerijen ontstonden met subsidie van de Europese Unie om de dunbevolkte Highlands en de eilanden in leven te houden. ,,Keuterboertjes met wat schapen, wat koeien en beneden in het meer een zalmkwekerij'', vertelt Windmill. ,,Maar de groeicyclus van zalm duurt zo'n tweeëneenhalf jaar. Er zit dus veel geld vast in zo'n kwekerij. Met een storm of een ziekte kan je dat zo kwijt zijn.'' De overlevenden waren de grotere bedrijven, met diepere zakken, betere technologie en eigen dierenartsen.

Maar direct na het samenvoegen van Marine Harvest en McConnell kwam ook marktleider Booker in de problemen met zowel zijn winkels als de zalmkwekerijen. De zalm kreeg vooral last van de waardestijging van het pond, waardoor de Schotse zalm bij de export naar Frankrijk en Spanje veel duurder werd dan Noorse zalm. De omzet van MHM steeg de afgelopen vier jaar van 225 miljoen gulden in 1995 tot 320 miljoen in het afgelopen jaar. Maar het bedrijfsresultaat daalde van 45 miljoen gulden in '95 tot 7 miljoen het afgelopen jaar. Vandaar dat Booker bij verkoop aan Nutreco 165 miljoen gulden minder kreeg dan het bedrag waarvoor de kwekerijen in de boeken stond.

Toch is Windmill ervan overtuigd dat de winstmarge (het bedrijfsresultaat als percentage van de omzet) weer kan oplopen van 2 procent, in 1998, tot 20 procent, zoals in het topjaar 1996. ,,Onze kwekerijen in Chili zijn al heel winstgevend'', zegt hij. ,,En ook in Schotland gaan we weer acceptabele marges maken. Maar dat kost tijd als je een paar jaar lang geen `kernactiviteit' bent geweest.''

Het verhaal van Mark Fowler, over de karige vangst van de boten van zijn ooms, zou ook moeten doordringen tot de politici, zegt Graeme Dear, de productiedirecteur van MHM. Nu er sinds de zomer een eigen Schots parlement is, wordt het misschien wat beter. Maar de politici uit Westminster wisten slechts één ding over zalm. Hoeveel ze er zelf vingen in de riviertjes op hun landgoed. Ieder jaar minder. Tegelijkertijd werd de zalmkweek een forse industrie. Vorig jaar was de productie van MHM 10 miljoen vissen, meer dan 34.000 ton. Heel Schotland produceerde zelfs 110.000 ton zalm. Maar de industrie ligt onder vuur. De milieubeweging klaagt al jaren over het uitsterven van de wilde zalm, over de zalmluizen van gekweekte zalm en de chemicaliën die daartegen gebruikt worden, en over de schadelijke genetische vermenging van wilde en gekweekte zalm. De visziekte ISA, die vorig jaar uitbrak, werd het symbool van de misstanden.

ISA werd geïmporteerd uit Noorwegen, door de Noorse concurrent Norsk Hydro, die ook kwekerijen heeft in Schotland. Omdat MHM zalmbroed kocht van Hydro werd ook een van de eigen kwekerijen getroffen. En omdat de boot die de zieke Hydro-zalm had vervoerd, vervolgens een lading vissen naar de Shetland-eilanden bracht, moest MHM ook daar een kwekerij ruimen. Maar ISA, een soort griepvirus dat niet schadelijk is voor mensen, is nu onder controle, zegt Graeme Dear, een gepromoveerd microbioloog. De schade bleef voor MHM beperkt tot een ,,paar miljoen pond''. In de toekomst verwacht hij dat langs de hele Schotse kust hooguit één of twee kwekerijen per jaar getroffen zullen worden.

Tegen de milieubeweging kan hij zich moeilijker verweren. Wilde zalm sterft uit, dat spijt ook Dear zelf. Maar het uitsterven gaat net zo hard aan de westkust (met kweek) als aan de Schotse oostkust, waar geen kwekerijen liggen. De industrie werkt juist mee aan oplossingen, zegt Dear, bijvoorbeeld door eitjes te schenken om in het wild uit te zetten. De luizen bestrijdt hij met medicijnen, met hetzelfde stofje als in shampoo voor hoofdluis, en hij houdt zich daarbij aan de strenge richtlijnen van de Schotse overheid. MHM heeft er zelf alle belang bij dat ze de biotoop van de Lochs en de zee niet vervuilen. Het probleem is dat nog lang niet duidelijk is of bijvoorbeeld de poep van al die kweekzalm echt schadelijke gevolgen heeft. Dear wijst in het laboratorium van MHM op twee houten kisten. ,,Daar zit voor 50.000 pond (170.000 gulden) nieuwe apparatuur om de kwaliteit van het water te meten. Als marktleider zijn we aan onze stand verplicht om die gegevens te leveren. Ik verwacht dat de invloed van onze activiteiten veel kleiner is dan nu nog wordt aangenomen.''

Marine Harvest hoopt de komende jaren de productie in Schotland te kunnen opvoeren van 34.000 tot 40.000 ton. Met Nutreco als nieuwe eigenaar mag Dear eindelijk weer investeren in zijn kwekerijen. Onder Booker kocht hij vooral plakband om alles bij elkaar te houden, maar de komende maanden hoopt hij bijvoorbeeld nieuwe voermachines te kunnen bestellen. Op iedere `farm' die hij laat zien, blijkt uit zijn gesprekken met de lokale managers hoeveel er nog te verbeteren valt, hoeveel experimenten er nog mogelijk zijn. Machines om het gewicht te meten, om het aantal vissen te tellen, om het voer sneller en nauwkeuriger te verspreiden. Kippen zitten in een hok, maar zalm zwemt onder een donkerblauwe deken van water. En onderschat nooit de kracht van de zee, de wind en het zoute water. ,,In augustus is dit de mooiste plek ter wereld'', zegt Dear. ,,Maar in februari zijn er heel wat plekjes op de wereld waar je beter af bent.''