Wij proberen de wereld te omarmen

Voor het kunstenaarsduo Kkep is kunst entertainment, en volgens hen omvat `entertainment' veel. Van spektakel tot het doopceel van de toeschouwer

Kkep. Het klinkt als de merknaam van een nieuw type sportkleding, maar het is de brand zoals ze zelf zeggen, van Stef en Selene Kolman, broer en zus, geboren in respectievelijk 1967 en 1966. Kkep staat voor Kolman en Kolman Entertainment Productions. Een afgeschotte ruimte in de voormalige tramremise Kinkerbuurt in Amsterdam dient als kantoor. Of atelier, dat maakt niet uit. Want wanneer je, als Kkep, kunst in één adem noemt met nieuws, entertainment en commercie, hecht je niet meer aan het passepartout van atelier, museum en kunstgeschiedenis.

Kkep's ruime opvatting van kunst heeft de afgelopen paar jaar tot verschillende `produkties' geleid die veel gevoel voor glamour en spektakel verraden. Zoals vorig jaar tijdens de feestelijke start van de verbouwing van de Amsterdamse graansilo's. Daarbij transformeerde Kkep een gigantische vierkante silo door middel van een metersgroot cijferslot dat hoog in het midden was aangebracht, tot een Eisensteinachtig decorstuk. Ervoor, met een vinger klaar voor een druk op de knop, rees langzaam een wethouder van Amsterdam omhoog, staande op een reusachtig mobiel platform, bekeken door in gele overalls gestoken bouwvakkers en begeleid door een oorverdovend concert van drilboren, zaagmachines en slijptollen.

Voor het hippe blad Blvd produceerden ze een modereportage die was opgenomen met een hitte-camera. Dat leverde raadselachtige beelden op van personen en situaties die uit louter kleurvlekken bestonden. Wie wilde weten hoe de dure merkkleding en -accessoires er feitelijk uitzagen, moest een pagina navlooien met plaatjes als uit een Wehkampcatalogus.

Het kantoor is een sobere, ordelijk ingerichte ruimte met computers op bureaus en rubberachtige ligstoelen in een hoek. ,,Waarom Entertainment Productions?'' vraag ik, ,,waarom moet kunst nu ook nog amuseren?''

Selene: ,,Kunst is voor ons niet iets dat tot stilte moet stemmen of dat per definitie een kritische houding aanneemt ten opzichte van de wereld zoals die is, met al z'n commerciële bedrijvigheid. Wij willen juist heel expliciet meebewegen met wat gaande is en daar gebruik van maken om de aandacht te trekken en mensen in te pakken. Entertainment is voor ons geen negatief begrip, maar juist iets positiefs dat binnen de kunst gebruikt zou kunnen worden.''

Stef: ,,Wij denken dat wat men vandaag de dag entertainment noemt, voldoende ruimte biedt voor intimiteit. Voorheen hoorde dat bij kunst. Wij denken dat entertainment nu de nieuwe kunstvorm is.''

Daar hoef je geen kunst voor te maken. Joop van den Ende is overal.

Stef: ,,Kunst is voor ons het moment waarop je een ervaring krijgt die het Ik en alles wat dat Ik in stand houdt tijdelijk verbrijzelt. Dat kan gebeuren door een spirituele ervaring, een huilbui, een schilderij of door een grap van Joop van den Ende.''

Hoe kun je kunst dan nog van al het andere onderscheiden? Kunst wordt zo hoogstens nog een merk, zoals jullie een merknaam dragen.

Selene: ,,Wij hebben niets tegen merknamen. Integendeel, we zien het als een soort ikoon, een intiem etiket. Veel mensen identificeren zich tegenwoordig met een brand: Nike of Sony of Donna Karan. Ze koppelen hun eigen identiteit aan die merknamen en die worden daar heel persoonlijk door.''

Stef: ,,Het gaat nog verder. Die brands staan voor bepaalde emoties, waardes, een sociale klasse. Die krijg je toegeschoven als je merkspullen bezit. Zo maak je jezelf tot een persoonlijkheid.''

Daarmee vervalt het idee van een laag voor laag, door ploeteren en falen opgebouwde, persoonlijke identiteit. Je volgt het model dat een industrie voorschrijft, je bent kortom een constructie.

Stef: ,,Ik denk dat identiteit in alle gevallen een constructie is. Ook de persoonlijkheid die je van binnenuit ontwikkelt is een constructie die je projecteert op de werkelijkheid. Je neemt daarbij datgene in je op wat vorm geeft aan je eigen hoedanigheid en de rest laat je lopen. Dus je kiest. Zoals jij het stelt klinkt het alsof mensen het slachtoffer zijn van de industrie, alsof er sprake is van een onderdrukker en een onderdrukte. Dat is precies de gedachtegang die wij willen omkeren, of in ieder geval van beide kanten belichten.''

Selene: ,,Je wordt vanaf je geboorte blootgesteld aan modellen en rolpatronen en die neem je veelal onbewust in je op. Wij zijn altijd bezig geweest met het bewust uitleven van multiple identities. We hebben lange tijd de brands die de samenleving stempelen op onszelf losgelaten. Dat ervoeren we als vooruitstrevend. Nu heeft dat minder onze belangstelling, we zijn ook een beetje uitgehyped met onze eigen brand, maar op zich blijft het model interessant.''

De vraag wat iemands identiteit uitmaakt zat ook verborgen in een groot project dat Kkep eind september heeft uitgevoerd in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. De bezoekers werden daarbij met onder andere x-rayscanners en hitte- en nachtcamera's tot op het bot doorgelicht. Ten aanschouwe van iedereen die binnen was.

Selene: ,,Zodra iemand in de vrij donkere ruimte binnenkwam verscheen op een strip van acht grote, naast elkaar geplaatste schermen hoe hij of zij heette, wie of wat zijn favoriet was, wat er in iemands handtas of zakken zat, welke delen van het lichaam warm of koud waren en nog zo het een en ander. Vervolgens werd het barcodepasje dat iedereen had gekregen telkens gescand door tien hosts die met kleine scanapparatuur rondliepen, waarna op een scherm precies te zien was wat en hoeveel iemand had gegeten en gedronken.''

Brave new world, zeg ik, meteen bedacht op het ergste. Alles en iedereen onder controle. Het lijkt wel of jullie dat verheerlijken.

Selene, sussend: ,,Wie niet wilde hoefde niet.'' En dan genieterig: ,,We hebben geprobeerd om een intrigerend beeld te maken van wat iedereen graag wil zien van de ander. We wilden daarbij de nieuwsgierigheid zo prikkelen dat iedereen deelnemer wou zijn. Het ging ons erom de bezoeker de schoonheid te tonen van wat mensen achter de schermen in een controlroom zien, en daar enthousiasme voor kweken.''

Stef: ,,Het is een misvatting dat de gegevens die jij bent en produceert geheim moeten blijven. Wij wilden laten zien dat je ermee kunt spelen, dat het fun is en dat het dingen zijn waar je gelukkiger van kunt worden.''

Hoezo gelukkiger? Waarom zou je er gelukkiger van worden dat alles wat je bij je hebt, alles wat onderdeel van jou uitmaakt, voor anderen zichtbaar is?

Selene: ,,Je zou kunnen zeggen dat het een prettige manier is om je over je angst daarvoor heen te zetten. Wanneer je dingen die je als geheim ervaart openlijk laat zien, kom je misschien iets van jezelf tegen dat je nog niet kende. Misschien ontstaan zo weer nieuwe geheimen. Het was een experiment waarbij we Big Brother als het ware omkeerden.''

Stef: ,,We denken dat het Big Brother-trauma, de angst om voortdurend bekeken te worden, bezig is om te slaan in de angst niet bekeken te worden.''

Daar heeft hij een punt. Ik denk aan de modereportage in Blvd met de tot vlekken gereduceerde modellen en daarnaast heel concreet de objecten. We worden dingen te midden van de dingen, zeg ik. Alles wordt zo collectief. Heeft het begrip individu z'n langste tijd gehad?

Stef: ,,We hebben de strip van beelden in Leiden de Idea-strip genoemd. Het was een tweekoppig sprookje of monster, zo je wilt, waarbij enerzijds ieders persoonlijke identiteit als het ware werd uitgekleed, gestript, terwijl anderzijds alle mensen die die avond bij elkaar waren een gemeenschappelijke identiteit vormden. Voor ons sluit dat aan bij de overgang die we nu in rap tempo meemaken met de stand-alone computer aan de ene kant en de computer als onderdeel van een netwerk aan de andere. Een mens is niet langer een identiteit, maar een voortdurend veranderende constellatie in een gigantische database.''

Selene: ,,We leven in een netwerk waarbij alle losse onderdelen op de een of andere manier aan elkaar worden gelinkt. Met gsm's en computers, maar ook met de supermarkt en een fles Spa, dingen die om je heen draaien als kleine zonnestelsels.''

Of als manen. Voor de promotie van kaas uit de Alblasserwaard & Vijfheerenlanden ontwierp Kkep het beeld van een grote ronde kaas die als een lichtende maan boven een door logo's verlicht, Schipholachtig landschap zweeft. Nikon, McDonalds, Hyundai: ze verbleken bij deze `Kaas boven Kaas', zoals op de maan geschreven staat. Een paartje in een auto kijkt ademloos toe.

Kunst stond altijd kritisch tegenover de wereld, zeg ik. Jullie adoreren de boel.

Selene: ,,Als je een galerie binnenloopt en je ziet het logo van McDonald's, dan weet je meteen dat je in een omgeving bent die gekant is tegen alles wat McDonald's uitvreet: het uitbreiden van de markt, het zoeken naar ressources, etc. Dat soort politieke correctheid interesseert ons niet. Veel te beperkt. Veel te makkelijk ook. Wij proberen juist om niet meteen in verzet te zijn, om de samenleving als een fenomeen op zichzelf te beschouwen, iets waar je gebruik van kunt maken. Wij zoeken naar wat erin zit aan wensen en verlangens, aan positieve kwaliteiten.''

Je bedoelt dat je de maatschappij accepteert zoals hij is?

Selene: ,,Acceptatie is niet het beste woord: weten dat je er onderdeel van bent, dat je er niet buiten staat, dat je alles wat erin zit in jezelf terugvindt.''

Je kunt toch ook `nee' zeggen?

Er valt nu een stilte. Dan Stef kort en stellig: ,,Kkep niet!''

Selene: ,,Wat betekent nee zeggen? Jezelf ophangen? Er is toch niets wat je als alternatief kunt aanbieden?''

Stef: ,,Die zogenaamde sociale revoluties hebben in mijn ogen wel veranderingen, maar geen wezenlijke omkeringen gebracht. Voor mij zijn het meer different speeds on the same highway.''

Natuurlijk stemmen ze niet. Ze zouden niet weten waarop.

Stef: ,,Ik vind politiek vermakelijk theater, waarbij mensen en menselijkheid tegen elkaar uitgespeeld worden. Wat er in mijn ogen feitelijk aan de gang is, is dat we steeds meer terechtkomen in een economy of image. Mensen genereren geld door het beeld en de informatie die ze opleveren als bijvoorbeeld hun codekaart gestript wordt bij de kassa van Albert Heijn. In Amerika heeft dat geleid tot het portretrecht, waarbij mensen het beeld van zichzelf verkopen.''

Ik begrijp het niet helemaal.

Selene: ,,Het beeld dat geëxploiteerd wordt is niet alleen een beeld van je verschijning, maar van alles wat je doet. Je bent het en tegelijk neem je afstand van jezelf. Je speelt jezelf.''

Net als in de film `ExistenZ' van David Cronenberg, of in het Big Brother-programma. Daarin weten mensen ook niet meer of ze zichzelf zijn of het beeld van zichzelf.

Stef: ,,Er is nooit een moment geweest waarop je dat wél wist.''

Dat is waar, maar technologische ontwikkelingen als virtual reality dwingen je wel om er vragen over te blijven stellen.

Selene: ,,De vraag is of er een echte wereld is áchter deze, of dat je met de nieuwe technologie dezelfde existentiële kwestie anders naar voren haalt.''

Wanneer je aanvaardt dat jij en het beeld van jou samenvallen, dan is het verschil tussen zelf en niet-zelf, echt en onecht definitief opgeheven. Dan is er niets waar je nog iets aan kunt toetsen.

Weer valt er een stilte.

Stef: ,,Ik hoop wel dat het verschil blijft bestaan.''

Selene: ,,Het voelt op de een of andere manier anders aan.''

Stef: ,,Ik denk dat het idee van echt en onecht de gespletenheid van de mens weerspiegelt, dat die twee in elkaar over kunnen lopen, net als heilig en profaan. Er is een overgang, een poortje waardoor je tussen het ene en het andere heen en weer kunt bewegen. Anders ben je een Heugafelt tapijtje. That's not much fun.''

De projecten van Kkep zijn altijd `fun'. Ze doen een beroep op de spelende mens, zoals bij hun Delftwrap-project waarbij je virtueel (en in de toekomst misschien ook nog echt) een Delftsblauw tegeltje met je portret kon maken. Of op de feestende mens zoals bij een opening vorig jaar in De Appel, waar ze de bovenste helft van een rij hel verlichte vitrines hadden gevuld met flessen Russische wodka en de onderste met flesjes Coca-Cola, voor ieder naar believen te consumeren. Dat het nooit flauw wordt, komt door de uitgekiende, ik zou bijna zeggen ideologische vormgeving. Die is helder, strak, zeer eigentijds en straalt optimisme uit, een fris, positief gevoel van the future is now. En van de wereld als entertainment.

Selene: ,,Onze verhouding tot de wereld en entertainment is niet eenduidig. Onze boodschap is vaak ook ambigu. Het is aan jou als publiek om te bepalen welke positie je wilt innemen en niet aan ons om je iets voor te schrijven.''

Er zit veel controle in entertainment. Je gevoelens worden als het ware gereguleerd. Als ik de televisie aanzet heb ik vaak het gevoel dat ik mij aansluit op een vermaakmachine.

Selene: ,,Wij maken verschil tussen entertainment en vermaak. Entertainment is veel breder. Entertainment kan ook pijn, verdriet en lijden in zich hebben. Entertainment is een positieve waardering van die gevoelens.''

Stef: ,,Alles in onze samenleving is erop ingesteld pijn en verdriet uit ons leven te bannen. Maar het gaat niet lukken. De hang naar een wezenlijke ervaring blijft. Die heeft alleen een plek gekregen bij entertainment en daarmee is entertainment een echte bezigheid geworden, iets waar je je aan blootstelt.''

En waar je aan blootgesteld wordt: je ligt te sterven op straat en drie cameramannen nemen het op zodat de massa er lekker huiverend naar kan kijken.

Stef: ,,Er moet ergens in de samenleving een plek zijn om die gevoelens van angst te beleven. Zo is het ook met het geweld in onszelf. Dat is in onze maatschappij geïnstitutionaliseerd, we genieten van vreselijke beelden op het nieuws onder het mom van informatie. Die angst, dat geweld moeten we op de een of andere manier uitleven om uiteindelijk tot de vervulling van ons diepste verlangen te kunnen komen: als mens weer een staat van volledigheid bereiken, een geheel zijn.''

Het massale ervan staat me tegen.

Selene: ,,Het massale is een gegeven. Wij willen ons niet tegenover de wereld opstellen, maar de wereld omarmen zoals hij is, goed en slecht, mooi en lelijk. Nietzsche heeft het mooi gezegd: `Schitterend, zo walgelijk als dat is!' Iets in al zijn walgelijkheid omarmen is het moeilijkste wat er is. Het klinkt pretentieus, maar dat is wel precies wat wij proberen met de kleine experimenten die onze projecten zijn.''

Maar ondernemen blijft hetzelfde en is vooral: hard.

Kkep heeft een eigen website: www.kkep.com