Jan van der Pol

Sommige beelden staan voor eeuwig in je geheugen gegrift. Het naakte meisje in Vietnam dat schreeuwend wegrent voor de brandende napalm, het hoofd van John F. Kennedy dat achteroverslaat nadat het door kogels geraakt is – het zijn beelden die zo vaak door de media getoond zijn dat je ze nooit meer zult vergeten, ook al ben je zelf te jong om de gebeurtenissen bewust meegemaakt te hebben.

Films als Sophies Choice en Schindlers List, waarin het leven in concentratiekampen schijnbaar realistisch in beeld is gebracht, hebben onze voorstelling van hoe het er daar aan toe is gegaan, bepaald. Kijkend naar de schilderijen van Jan van der Pol, waarop grauwe barakken, hoge schoorstenen en spoorrails afgebeeld staan, zie je in gedachten de stomende trein al door de sneeuw aan komen rijden. Je hoort bij wijze van spreken de Duitse soldaten snauwen – al dan niet met Amerikaans accent – terwijl ze de gevangenen uit de wagons laden. Ook Van der Pol, geboren in 1949, kent de beelden alleen van foto's en televisie. Maar hij weet de sombere stemming zo treffend in olieverf vast te leggen dat het haast lijkt of hij zelf ooggetuige is geweest.

Misschien komt het door de brede donkere banden die de schilder boven en onder de voorstelling van het verlaten kampterrein heeft aangebracht dat je het idee hebt naar een bewegend beeld te kijken. Van der Pols schilderijen zijn als filmstills: je weet dat er een scène aan voorafgaat en dat er nog verschillende zullen volgen. De kunstenaar heeft alleen op het juiste moment op de pauseknop gedrukt en het beeld bevroren.

In de catalogus die ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag bij de tentoonstellingen in de Wetering Galerie en Galerie Nouvelles Images is verschenen, maakt Van der Pol er geen geheim van dat hij zijn geschilderde beelden aan de media ontleent. De reproducties van zijn schilderijen en tekeningen worden daarin afgewisseld met foto's die de kunstenaar van de televisie heeft gemaakt. Je ziet streng kijkende oorlogscorrespondenten tegen een achtergrond van gebombardeerde flatgebouwen, maar ook zwart-wit beelden van gevangenenkampen, met het logo van de Duitse zender ZDF nog in de linkerbovenhoek.

Soms combineert Van der Pol verschillende beelden in één schilderij, zoals bij het werk waarin negen portretten in rijen van drie bij drie zijn samengevoegd. De norse, knoestige koppen zijn in grove penseelstreken op het doek gezet, in een stijl die herinnert aan het werk van Francis Bacon. Bij sommige portretten zijn zelfs nog de donkere randen van het televisiescherm te zien. Het is alsof je 's avonds rond een uur of acht langs de televisiekanalen zapt, terwijl op iedere zender weer een andere nieuwslezer zijn of haar verhaal afsteekt.

Het meest opmerkelijke aan de schilderijen van Jan van der Pol is zijn gebruik van geometrische elementen. Soms is de onderste helft van een schilderij volledig gevuld met stippen, vierkanten en lijnen, als het notitieblokje bij de telefoon dat langzaam dichtslibt met onbewust getekende versiersels. Een felroze balk kan bij Van der Pol een duister fabrieksgebouw flankeren, terwijl vier knallende cirkels het geheel van bovenaf als theaterlampen lijken te beschijnen. En het gekke is dat deze combinatie van abstractie en figuratie niet stoort, maar de composities juist in evenwicht brengt.

In de catalogus vergelijkt Katalin Herzog de strenge ordening in verticalen en horizontalen met de gevels van middeleeuwse kathedralen. Maar er zijn meer formele vergelijkingen te maken. Het steeds terugkerende ovaal bijvoorbeeld zou kunnen verwijzen naar het ei van Brancusi, de gekantelde rode kruisvorm naar de abstracte doeken van Malevich. Van der Pol deinst er niet voor terug belangrijke iconen uit de kunstgeschiedenis te combineren met beladen beelden uit ons collectief geheugen. Maar of er tussen beide elementen een inhoudelijk verband bestaat, laat hij in het midden.

Het is vreemd dat het oeuvre van Van der Pol tot nu toe betrekkelijk onbekend is gebleven. Toegegeven, met zijn raadselachtige schilderijen en zijn zwaarmoedige onderwerpen maakt hij het de toeschouwer bepaald niet makkelijk. Maar wie de tijd neemt zich in zijn composities te verdiepen, ontdekt een rijkdom aan beelden en gedachten die nog lang na het verlaten van de tentoonstellingsruimte in je hoofd blijven rondspoken.

Schilderijen en linoleumsnedes van Jan van der Pol t/m 3 nov bij Galerie Nouvelles Images, Westeinde 22, Den Haag. Di t/m za 11-17u.

Tekeningen en aquarellen t/m 10 nov in de Wetering Galerie, Lijnbaansgracht 288, Amsterdam. Wo t/m za 12u30-17u30. Monografie ƒ69,-.