Een stem komt uit de ziel

De dramatische coloratuursopraan Nelly Miricioiù zingt deze maand de titelrol in Puccini's `Tosca' bij De Nederlandse Opera. Maar niet in een `rare jurk'.

Het toneelbeeld toont een schildersezel tussen rijen imposante, manshoge toortsen, maar het is een zacht zingen dat met lichte trefzekerheid de aandacht opeist. Het gezang wijst onmiskenbaar op de opkomst van Nelly Miricioiù, de dramatische coloratuur-sopraan die er beter dan wie ook in slaagt pathos in één stem te verenigen met natuurlijk zanggemak en een blanke klankschoonheid. Komende maand zingt Miricioiù de titelrol in de reprise van Puccini's Tosca bij de Nederlandse Opera. De band tussen Miricioiù en Amsterdam is er een van wederzijdse liefde, benadrukt zij. Sinds Miricioiù in 1984 haar Nederlands debuut maakte in de opera-serie van de Matinee op de Vrije Zaterdag, gaf zij steevast onder donderende bijval gestalte aan vele heldinnen van het belcanto-repertoire. Miricioiù bracht met haar brede dramatiek en vloeiende coloraturen in herinnering dat belcanto staat voor `mooi gezang', en de middagen waarop zij triomfeerde in de vocaal veeleisende koninginnenopera's van Donizetti of de niet-komische opera's van Rossini, werd het Concertgebouw even de tempel van haar verering. Des te verbazender was het daarom dat Miricioiù pas in 1997 in de reprise van Verdi's Luisa Miller debuteerde bij De Nederlandse Opera.

Miricioiù zelf verbaast zich nergens over. ,,Ik tel liever mijn zegeningen. Alles gebeurt met een reden. Mijn leven is daarvoor het beste bewijs.''

Miricioiù werd geboren in Roemenië, maar koos begin jaren tachtig domicilie in Londen, waar ze woont met haar Engelse man en hun zoontje. Haar loopbaan stemt haar gelukkig, vertelt ze. Vooral Jan Zekveld en Mauricio Fernández van de Matinee op de Vrije Zaterdag is ze eeuwig dankbaar. Zij waren het immers die Miricioiù stimuleerden haar stem te beproeven in het belcanto-repertoire: muziek die voor de kleuren en schaduwen van haar stem leek te zijn gecomponeerd. ,,De kwetsbaarheid van het belcanto is míjn kwetsbaarheid'', legt ze uit. ,,Als er één genre is waarin ik echt mezelf kan zijn, dan is het belcanto. En wat ik in het belcanto leerde, zowel vocaaltechnisch als over mezelf, hielp me ook vooruit in mijn interpretatie van andere rollen. Ook mijn Tosca is er enorm door gegroeid.''

Wie Miricioiù hoort spreken over belcanto, verlangt ernaar haar te zien in een geënsceneerde productie van, bijvoorbeeld, de Norma van Bellini. Maar operahuizen staan huiverig tegenover het belcanto, al wist Miricioiù de opera van Covent Garden in Londen te bewegen dit seizoen voor het eerst sinds zeventien jaar een Norma op de planken te brengen. Peter de Caluwe, hoofd artistieke zaken bij De Nederlandse Opera, wijt het gebrek aan belcanto aan de afwezigheid van geschikte regisseurs en dirigenten. Belcanto-opera's zijn moeilijk te ensceneren omdat ze zo weinig gelaagd zijn, denkt De Caluwe.

Miricioiù schat het probleem anders in. Het ligt bij de zangers, vindt zij. ,,Op conservatoria leren jonge mensen nu een artificiële techniek aan, en daarmee is het moeilijk goed belcanto te zingen. Belcanto is een stijl, dat realiseert men zich te weinig. Met een belcanto-mentaliteit kun je alle variëteiten van dramatische coloratuur op een vloeiende manier tot leven brengen. Wat zangers nu doen, is muziek die vanuit de natuurlijke welvingen van de stem is geconcipieerd, noot voor noot mechanisch benaderen. Je op die manier zonder kleerscheuren door de muziek heen te worstelen, kost zoveel energie, dat er voor acteren weinig overblijft. Geen wonder dat er zo weinig belcanto-opera's geënsceneerd worden uitgevoerd.''

Instinct

Vooralsnog moet het Amsterdamse publiek zich tevreden stellen met Miricioiù's concertante belcanto-vertolkingen. In december zingt zij Elvira, tijdens de Matinee op de Vrije Zaterdag, in Verdi's vroege opera Ernani, op het podium van het Muziektheater is zij deze maand Tosca, een rol die weliswaar geenszins behoort tot het belcanto-repertoire, maar die technisch vanaf haar roldebuut in 1982 niettemin als van nature aansloot bij de mogelijkheden van haar stem. ,,,Het was meer de inhoudelijke kant van de rol die mijn band met Tosca moeizaam maakte. Ik wist instinctief hoe ik de rol wilde invullen, maar details in de regie-opvatting stonden me in de weg. Een rare jurk, foute belichting. Regisseurs willen Tosca graag verbeelden als het cliché van een prima donna, maar dat werkt niet. Zeker niet met mij in de cast. Ik heb een fysiek waarmee ik zonder nadrukkelijk te acteren al erg aanwezig ben, en als ik dan ook nog de diva moet spélen, wordt het resultaat overdadig. Bovendien is het in strijd met de partituur Tosca te willen afschilderen als een al te solide persoonlijkheid'', vindt Miricioiù. ,,Luister maar naar de frisse lyriek waarmee Puccini Tosca aankleedt. Tosca is meer een bloem dan een diva. Puccini paste zijn muziek heel gedetailleerd aan bij de karakters van zijn personages. En als muziek en persoonlijkheid samengaan in de partituur, moet dat ook blijken uit de manier waarop ik een rol gestalte geef. Daarom ben ik ook zo gelukkig met de regieopvatting die Nikolaus Lehnhoff nu bij De Nederlandse Opera verwezenlijkt. Deze regie betekende voor mij een doorbraak in mijn zoektocht naar de ware Tosca. Eindelijk zijn de muziek, de woorden en de gebaren met elkaar in harmonie.''

Miricioiù benadrukt dat muziek en persoonlijkheid nooit zijn los te koppelen. Ook niet in haar eigen benadering van muziek. ,,Thuis ben ik dezelfde Nelly als on stage, altijd bezig met het verbeteren van mezelf. Op het podium word ik voor de duur van de opera het personage dat ik zing, maar ik bén mezelf. Tosca is buiïg en capricieus, ik ben iemand die overal over nadenkt. Om me met de rollen die ik zing te kunnen identificeren, lees ik veel. Vooral filosofische en licht-theologische werken'', verduidelijkt zij met een greep in haar handtas. ,,Ook in de masterclass die ik net heb gegeven was de kern van wat ik wilde zeggen: zingen is meer dan het trainen van je stemspieren. Een stem komt uit de ziel. Daarom is het belangrijk je geest te voeden, en op die manier inzicht te verwerven in de beweegredenen van een personage.''

Nelly Miricioiù gelooft heilig in de eenheid van lichaam en geest, over welk onderwerp ze van tijd tot tijd van gedachten wisselt met haar Indiase goeroe. Maar haar wijsheden over onderwerpen die zwemen naar zweverigheid, hebben een pragmatische grond. Miricioiù weet hoe ze zichzelf verder kan helpen, ontwikkelt haar techniek `volgens het boekje', maar wél het boekje dat zij zelf verkiest. En zo is het ook met de minder praktische facetten van het zingen, want de stem staat constant onder invloed van de psyche, legt zij uit: ,,Een stem lijdt vaak het meest onder het lijden dat je vreest. Mijn stofallergie was bij voorbeeld een bron van blokkades. En alle artsen gaven me een ander advies. Nu heb ik de supervisie over mijn stem in eigen hand genomen. Met een tandartsspiegeltje. Ik zie in één oogopslag hoe mijn stembanden eraan toe zijn, en als alles er goed uitziet, weet ik ook meteen dat de remming die ik voelde all in the mind was. Dat geeft een grote rust. En daardoor vind ik dan weer de vrijheid die nodig is om op mijn manier verder te werken aan mijn vocale ontwikkeling. Want hoewel de geest een grote invloed heeft, een stem is óók gewoon een orgaan – een spier die zich aanpast aan de eisen die je eraan stelt. Wat dat betreft is zingen vergelijkbaar met gewichtheffen of balletdansen. Net als voor een danser of topsporter, zijn discipline en perfectionisme een voorwaarde voor werkelijk goed zingen,'' voegt Miricioiù toe. ,,Ik geloof heilig dat je in dit vak alleen verder komt als je het uiterste van jezelf verlangt. Daarom neem ik nu ook af en toe mijn zoontje mee naar de repetities. Ik wil dat hij ziet dat ik niet alleen zijn moeder ben, maar ook een uitvoerend kunstenares. En dat hij door mijn kunst begrijpt dat er een reden is voor het feit dat ik streng voor hem ben. Maar zoals de kunst perfectionisme eist, veroorzaakt zij die ook. Ik hou hartstochtelijk van zingen, en dan wil je het vanzelf zo goed mogelijk doen. Het is de passie voor het vak die me vleugels geeft.''

`Tosca' van G. Puccini door De Nederlandse Opera. Nederlands Philharmonisch Orkest, Koor van De Nederlandse Opera, Kinderkoor Kathedrale Koorschool Utrecht o.l.v. Gustav Kuhn en m.m.v. Nelly Miricioiù (Tosca) e.a.

De voorstellingen: in het Muziektheater, Amsterdam zijn uitverkocht. `Ernani' van G. Verdi door het Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Mark Elder en m.m.v. Nelly Miricioiù (Elvira) in het Concertgebouw, Amsterdam is uitverkocht aar wordt uitgezonden via Radio 4: 25/12 (vanaf 19.00 uur)