`Zure vruchten uit de jaren zeventig'

Een lacune in de wet gaf verdachten kans aan tbs te ontsnappen. Gesprek met voormalig directeur Van Marle van het Pieter Baan Centrum.

H.J.C van Marle heeft er al vaker op gewezen: ,,Wetten zijn kinderen van hun tijd'', zegt hij opnieuw. ,,Daar is de lacune in de tbs-wet aan te wijten.''

Van Marle, nu hoogleraar forensische psychiatrie in Nijmegen, was van 1990 tot midden 1996 geneesheer-directeur van het Pieter Baan Centrum in Utrecht, dat de rechter adviseert over tbs. Hij begon midden in de periode dat een verdachte in het Pieter Baan Centrum onmogelijk een dwangbehandeling kon krijgen zolang hij weigerde mee te werken aan een psychiatrisch onderzoek.

Met name onder zedendelinquenten is tbs impopulair. Zij realiseren zich vaak dat ze een grote kans op recidive hebben en weten heel goed dat een behandeling in tbs om die reden jaren, om niet te zeggen eindeloos, kan duren. Deze delinquenten en andere, niet zelden levensgevaarlijke mensen kregen tussen 1988 en 1993 evenwel bij wet `carte blanche' om aan een behandeling te ontkomen. Hoe kon dat gebeuren? ,,We plukken nu de vruchten van idealen uit de jaren '70'', zegt Van Marle enigszins cynisch.

Toen stond in het strafrecht de dader nog centraal. Het waarborgen van de rechten van de verdachte stond consequent voorop. Van Marle: ,,Die rechten werden zo belangrijk gevonden dat er in 1988 een tijdelijke wettelijke regeling kwam voor de rechtspositie van ter beschikking gestelden. Zij konden tbs weigeren. Nu kampen we met de gevolgen: een grote groep is nooit behandeld.''

Nu heeft het slachtoffer de plaats van de dader van destijds ingenomen. Van Marle: ,,We zijn er door onderzoek achtergekomen dat de gevolgen van een misdrijf voor het slachtoffer veel groter zijn dan werd aangenomen. We weten nu dat ze er chronische gevolgen van kunnen ondervinden.''

Maar ook de samenleving veranderde. ,,We denken niet meer voor de samenleving als geheel. De calculerende, belasting betalende burger vindt dat hij allereerst recht heeft op bescherming van lijf en goederen.''

Sommige burgers vinden dat recht zo onaantastbaar dat ze nu overgaan tot eigenrichting en vermeende `pedofielen' uit hun buurt jagen. Staan we, na het ideaal uit de jaren '70 en de omslag in slachtoffer-denken, aan het begin van een derde fase in de rechtsontwikkeling? ,,Je ziet dat de maatschappelijke levenssfeer steeds agressiever wordt'', zegt van Marle. ,,Ik vind eigenrichting tegen `pedofielen' een vorm van bijgeloof. Mensen weten niet goed welke seksuele delinquenten ze nu eigenlijk op het oog moeten hebben. Ze verwarren de geaardheid van de pedofiel met de daden van een pedoseksueel. We moeten voorkomen dat dit leidt tot een soort moderne heksenverbranding. Bovendien kan de recidive van pedoseksuelen met de helft worden verminderd door een therapie.''

Maakt dat de `ontsnapping' van de verdachten uit het Pieter Baan Centrum aan tbs niet extra tragisch? ,,Ja. Een grote groep is nooit aan verbetering toegekomen.'' Van Marle wil wel een kanttekening plaatsen: ,,We hebben sterke aanwijzingen dat een bepaalde groep delinquenten van een behandeling alleen maar slechter wordt. Soms leidt het tot een schijnaanpassing en leren delinquenten er trucjes. Sluimerende behoeften kunnen in een dwangbehandeling ook worden aangewakkerd. Dan hebben we het over de onbehandelbare categorie.''