Unieke serie De Kooning in Stedelijk

Museum Overholland heeft een unieke serie houtskool-tekeningen verworven van de Nederlands-Amerikaanse abstract-expressionist Willem de Kooning (1904-1997).

De kunstenaar, die de schetsen met gesloten ogen maakte, wilde niet dat de serie na zijn dood uiteen zou vallen. De 24 bladen worden vanaf 6 november tentoongesteld in het zogenaamde Kabinet Overholland in het Stedelijk Museum in Amsterdam, vlakbij de erezaal. Voortaan zullen grote tentoonstellingen in het Stedelijk, zoals onlangs René Daniels en in februari 2000 het overzicht van de Oostenrijker Arnulf Rainer, vergezeld worden door werken op papier uit diezelfde 1.500 bladen tellende Overholland-collectie van de zakenman Christiaan Braun.

Museum Overholland, een museum voor tekenkunst, dat zowel eigen bladen als bruiklenen exposeerde, was van 1987 tot 1990 gevestigd in een villa naast het Van Gogh Museum in Amsterdam. Door een conflict met de gemeente over de kermisachtige invulling van het Museumplein – de gemeente had een wandelgebied beloofd – sloot het museum zijn deuren. Na een periode van stilte, boden het Teylers Museum in Haarlem en het Kröller-Müller Museum in Otterlo de afgelopen jaren onderdak aan selecties uit het bezit van dit museum-zonder-muren. Nu het Museumplein tot wandelgebied is getransformeerd, is deze particuliere verzameling als logé teruggekeerd.

De serie van De Kooning heet Drawings with Eyes Closed, dateert uit 1966 en is voor een onbekend bedrag verworven bij het Estate Willem de Kooning, New York, dat diens nalatenschap beheert. De titel verwijst al naar het `blind'-tekenen, waarbij het wegvallen van de zelfkritische, visuele controle een grotere vrijheid en een meer emotionele, onbewuste manier van werken kan bevorderen. De verbeelding neemt het kijken over: ,,Het lichaam in de geest stond de hand toe om te zien'', aldus conservator Klaus Kertess in een Amerikaanse catalogus.

,,Er gaat een gerucht over deze tekeningen, dat ikzelf heb verspreid'', zei De Kooning ooit. ,,Het is waar: ik heb ze gemaakt met mijn ogen dicht. (...) De tekeningen begonnen vaak bij de voeten, maar vaker nog in het midden van het lichaam, halverwege het papier. Ik geef meteen toe dat dit niets bijzonders is, en ik weet zeker dat veel kunstenaars zo te werk gaan.''

De serie bestaat eigenlijk uit twee reeksen: vrouwen en gekruisigde figuren (ca. 25 bij 20 of ca. 45 bij 35 cm). Vooral de vrouwen sluiten feilloos aan bij de thematisch identieke schilderijen die al vanaf de jaren veertig in uitbundige kleuren tot stand kwamen. Uit dunne en zwaarder aangezette houtskoollijnen, schijnbaar lukraak en in grote vaart neergezet, tekende De Kooning zijn vrouwen frontaal ten voeten uit, liggend op de buik, poserend met benen wijd, of in een abrupte beweging. Ze zien er dreigend, angstig, uitdagend of vrolijk uit. Zoals hij zijn turbulente verfbanen op het linnen abrupt kon afbreken, zo onnadrukkelijk los uit de pols èn staccato lijken ook deze `blinde' schetsen tot stand te zijn gekomen. Een enkel aangezet detail, zoals bij een liggend naakt met benen wijd, doet vermoeden dat De Kooning even door zijn oogharen het papier heeft bespied.

De serie is een sleutelwerk, vindt zowel Braun van Museum Overholland als het Stedelijk Museum dat behalve dertien beelden en negen schilderijen van De Kooning, ook drie tekeningen uit dezelfde periode in bezit heeft. ,,In het oeuvre van De Kooning zijn deze tekeningen die hij op deze fysieke, lichamelijke wijze maakte, een grote stap waarin hij leerde modellen te verlaten en nog meer het instinct te voelen'', aldus Stedelijk-directeur Rudi Fuchs.

Roger Anthony, werkzaam bij de particuliere Estate in New York, wil zich over vraagprijs noch Amerikaanse gegadigden uitlaten. ,,De Kooning heeft veel meer tekeningen met gesloten ogen gemaakt, maar dit is de enige serie die als zodanig is gedocumenteerd en die hij zijn hele leven bij zich heeft gehouden. Dat ze straks in het Stedelijk te zien zijn, zou hem goed hebben gedaan. Hij had een speciale band met dat museum.''