Porno krijgt een vreemde draai

Meesterwerken, die zie je niet vaak. Zo'n schilderij dat een heel oeuvre samenvat, er toch volkomen natuurlijk en in balans uitziet en daar ook nog eens iets ondefinieerbaars aan toevoegt – maar weinig schilders, hoe goed ook, slagen er ooit in zo'n werk te maken. Het is dan ook even schrikken als je MD, de tentoonstelling van Marlene Dumas in Antwerpen binnenloopt en er meteen tegen een aanloopt. The Painter is een portret van Dumas' dochter, als meisje van een jaar of vier. Ze is naakt, op haar handen na, die eruit zien alsof ze ze zojuist in een pot met verf heeft gedoopt. De linker is knalrood, de rechter donkerblauw en ook haar buik is blauw, maar dan lichter, waardoor het lijkt of het kind de blauwe verf over haar buik heeft uitgesmeerd – ze kijkt de toeschouwer grimmig aan. The Painter is een subliem schilderij, door de vreemde naaktheid van het kind, door haar stuurse en kwetsbare blik, maar ook door de titel die je doet beseffen dat Dumas het schilderij net zo goed als een verkapt zelfportret bedoeld kan hebben.

Wat The Painter echter tot een meesterwerk maakt is de typische Dumas-manier waarop het is geschilderd. Net als in de meeste van haar andere doeken is de verf dun, bijna waterig opgebracht, waardoor het lijkt of je door het meisje heen kunt kijken; ze lijkt te vervloeien met hun achtergrond, met het linnen. Dat werkt fantastisch: doordat Dumas het kind in een vaalwitte ruimte heeft neergezet, lijkt ze een schim, een geest die ons vanuit een andere wereld tegemoet komt, wat het portret, in combinatie met de jeugdigheid en de grimmigheid van de geportretteerde alleen maar aangrijpender maakt. Wie het schilderij op de tentoonstelling eenmaal gepasseerd is, kan zich nauwelijks nog van het idee losmaken dat The Painter een poortwachter is die de schemerwereld van Marlene Dumas bewaakt.

MD is de eerste grote Dumas-tentoonstelling in de Benelux sinds Miss Interpreted, die in 1992 in het Van Abbemuseum in Eindhoven werd gehouden. De expositie pretendeert geen volledig overzicht van Dumas' oeuvre te geven, al hangen er in totaal zo'n honderd schilderijen en aquarellen, die haar carrière aardig samenvatten. Zo hangen er diverse Maria Magdalena's (waaronder een hele mooie uit het Van Abbemuseum), de serie portretten die Dumas maakte voor Het Hooghuys in Etten-Leur en prachtdoeken als Rymans Brides en Miss January.

De nadruk van de tentoonstelling ligt echter op een reeks kleine doeken die ze dit jaar maakte en die stuk voor stuk erotische of pornografische thema's tot onderwerp hebben. Er zijn mannen met kloeke erecties (donkerpaars in een geval), vrouwen in bereidwillige spreidstand, vrouwen die de toeschouwer die hun kont toesteken en daarbij hun vagina al vast met hun vingers openleggen. Dumas maakte ze aan de hand van foto's uit seksbladen, of foto's die ze zelf op de Amsterdamse wallen nam.

Nu is er met die doeken iets merkwaardigs aan de hand. Normaal is pornografie confronterend voor de toeschouwer omdat er een schijn van betrokkenheid wordt gesuggereerd. Hoe raar de situaties en verhaaltjes ook zijn, de foto's en films worden realistisch gefilmd, zodat je als toeschouwer het gevoel kunt krijgen dat alles wat je ziet jou ook kan overkomen. Daarvan is nu bij Dumas op geen enkele manier sprake. Ook dit erotische werk is in haar vaste stijl geschilderd – dun, schemerig, bijna transparant. Dat is bij pornografie een merkwaardige ervaring. Door die manier van schilderen vindt er een omkering plaats; de prikkels, de verleiding, de geilheid worden kaltgestellt doordat ze zich afspelen in de Dumasiaanse schemerwereld. Op het eerste gezicht is dat interessant, zo'n omkering van de pornografische beeldtaal, maar vervolgens merk je dat er geen enkele andere prikkeling van de doeken uitgaat. Alsof de pornografische beelden en Dumas'stijl elkaar opheffen: je ziet porno, maar het doet je niks, want er is geen reden om je aangesproken te voelen – noch inhoudelijk, noch schilderkunstig. En dat wordt nog erger doordat de meeste van deze doeken opvallend slordig zijn geschilderd; de bij Dumas gebruikelijke doordachtheid is verdwenen en heeft plaatsgemaakt voor brede vegen en eenvormig kleurgebruik, veel zacht blauw en oranje – alsof erotische schilderijen voor Dumas synoniem zijn aan een vluggertje.

Door die slordigheid en ondoordachtheid van die porno-werken krijgt MD als geheel een rare draai. In het licht van Dumas' volledige oeuvre zijn deze doeken niet meer dan een inzinking, door de aandacht die ze echter krijgen op MD, en het feit dat het haar recentste werken zijn, ziet het er naar uit dat Dumas zoekende is, verdwaald in haar eigen schemerwereld.

Tentoonstelling: Marlene Dumas, MD. MUHKA, Leuvenstraat 3, Antwerpen. T/m 16 jan. Di t/m zo 10-17u, 25 dec. en 1 jan. gesloten. Cat. 350 Bfr.