Vuile en vinnige campagne in Oekraïne

Volgens de peilingen kan de Oekraïense president Leonid Koetsjma de presidentsverkiezingen van zondag zonder zorgen tegemoet zien. Zijn rivalen hebben geen concept.

Leonid Koetsjma, een hervormer die permanent op voet van oorlog leeft met het door (neo-)communisten gedomineerde parlement van de Oekraïne, is niet populair, want hij is al jaren de brenger van vervelende boodschappen en de auteur van impopulaire maatregelen. Maar zijn rivalen zijn ook niet erg geliefd. En Koetsjma heeft ruim gebruik gemaakt van de mogelijkheden die zijn functie hem biedt om zichzelf in de gunst van de kiezer aan te bevelen – mogelijkheden die de uitdagers niet hadden.

Het is – weer – een roerige, vinnige en vuile campagne geweest. Op Koetsjma's belangrijkste rivaal, Natalja Vitrenko, werd een moordaanslag gepleegd. Mede-uitdager Aleksandr Moroz klaagde over een moordcomplot. Kandidaat Jevgen Martsjoek beschuldigde Koetsjma van `fascistische methoden'. Alle kandidaten hebben ijverig met modder gegooid. De media zijn gemanipuleerd en de Raad van Europa heeft al bij voorbaat gedreigd de verkiezingen als onvrij te kwalificeren. Vijf jaar geleden klaagde Koetsjma dat zijn voorganger Kravtsjoek in de aanloop tot de verkiezingen de media naar zijn hand zette, nu doet hij hetzelfde. ,,De situatie is ernstiger dan vijf jaar geleden', vond deze maand de Raad van Europa.

Op 6 oktober verweet het parlement in een verklaring Koetsjma ,,demagogie' en misbruik van de media. ,,Het prijzen van de presidentiële kandidaat en het gooien van vuil naar zijn rivalen zijn het belangrijkste wapen van de door de regering gecontroleerde media.' De verklaring mocht niet op de televisie worden voorgelezen. Eerder al was een bijna unanieme motie van het parlement om Koetsjma als kandidaat te schrappen wegens zijn manipulatie van de media genegeerd. Ex-president Leonid Kravtsjoek zei dat onder Koetsjma ,,de politiek smeriger is geworden, en de democratie zwakker'. ,,Zelfs in Rusland zijn er geen moordaanslagen op kandidaten geweest. Dat is onze know how.' Een andere verandering: ,,De kiezers zijn bozer geworden. Ze zijn agressief. Ze zijn moe van het wachten. Hun geduld is op.'

Van die boosheid en dat ongeduld profiteren Koetsjma's (neo-)communistische uitdagers. De belangrijksten zijn de ultra-communist Simonenko – bij hem vergeleken is de Russische communistenleider Zjoeganov een gevaarlijke nieuwlichter –, ex-parlementsvoorzitter Aleksandr Moroz en Natalja Vitrenko, leider van de Progressieve Socialistische partij en nummer twee in de peilingen. Vitrenko oogt als een saaie schoolfrik, maar is een marxistische furie. Voor haar is de Oekraïne onder Kravtsjoek en Koetsjma verworden tot een mafiose staat. Ze wil dat Kiev de banden met het IMF verbreekt, omdat het de Oekraïne wil koloniseren. Kiev moet ook de buitenlandse schuld niet afbetalen, maar het geld gebruiken om de sociaal zwakken te helpen. De hervormingen, vindt ze, leiden tot de ineenstorting van de Oekraïense economie, kernrampen en een invasie van de NAVO. Vitrenko heeft gedreigd als president alle hervormers en alle rijken te werk te stellen in de uraniummijnen. Ze grossiert in xenofobe samenzweringstheorieën tegen de Oekraïne en haat alles wat riekt naar kapitalisme. Haar publiek bestaat vooral uit grijze koppen. In die grijze koppen is ze heel populair: ze is de enige die voor de bejaarden opkomt.

Volgens de peilingen kan Koetsjma rekenen op rond 43 procent van de stemmen. Vitrenko komt tot ruim twintig procent, Pjotr Simonenko tot bijna vijftien en Aleksandr Moroz – die gisteren beloofde zich met twee andere collega's ten gunste van Martsjoek terug te trekken, maar die belofte een paar uur later introk – tot ruim acht. De rest blijft achter.

Maar hoezeer Koetsjma's uitdagers ook profiteren van het ongeduld van de kiezers, een realistisch concept voor de opbouw van de Oekraïne hebben ze niet: de belangrijksten onder hen appelleren aan de nostalgie naar het communistische verleden en kijken naar Rusland als deus ex machina. ,,Waarom is de dictatuur van het proletariaat slechter dan de dictatuur van de bandieten die we nu hebben?', vindt Simonenko. Moroz wil een markteconomie combineren met sociale bescherming Sovjet-stijl, zonder aan te geven hoe dat moet worden betaald.

Daarmee scoren de uitdagers bij dat deel van de bevolking dat de Oekraïense onafhankelijkheid betreurt. Dat is volgens een recente peiling altijd nog 38 procent van de bevolking, maar het is inmiddels een minderheid, en een die slinkt. Pas in de tweede ronde moet Koetsjma op zijn tellen passen.

Koetsjma heeft honderden campagnedeskundigen uit Rusland aangetrokken, die stemmen kopen, concurrenten zwart maken, de pers beïnvloeden en geruchten verbreiden (een Russische adviseur van een van zijn rivalen werd daarentegen het land uitgezet wegens `bemoeienis met binnenlandse aangelegenheden'). Koetsjma heeft de achterstand in de betaling van de pensioenen heel snel weggewerkt, met een stijging van de inflatie als gevolg. Hij belooft in zijn programma (gepubliceerd overigens in het staatsblad) een economische groei van zeven procent per jaar, een miljoen nieuwe banen en een stijging van de inkomens (nu gemiddeld 40 dollar per maand) met 60 procent in vijf jaar. ,,We zijn er niet in geslaagd fouten te vermijden die tot teleurstelling hebben geleid. Maar de ervaring die we hebben opgedaan geeft reden tot vertrouwen voor de toekomst.'

En de Oekraïense economie – éénderde van de omvang van 1991 – mag nog steeds krimpen, de levensomstandigheden kunnen nog steeds moeilijker worden, de corruptie mag om zich heen blijven grijpen, beloften lijken het bij de vermoeide bevolking toch beter te doen dan omzien naar een verleden waarvan iedereen weet dat het toch niet terugkomt.

President van Letland

Boven het artikel Vuile en vinnige campagne in Oekraïne (in de krant van woensdag 26 oktober, pagina 4) werd bij de foto Vike-Freiberga president van Litouwen genoemd. Ze is echter president van Letland.