De verleidelijke jacht op het boetegeld

Door meer te controleren probeert de overheid de veiligheid in het verkeer te vergroten. Neveneffect van de radarpalen langs de weg is dat de inkomsten uit verkeers- boetes in vijf jaar tijd zijn verdubbeld naar een half miljard gulden. Heeft justitie het gedrag van de weggebruiker ontdekt als bron van inkom- sten, zoals critici beweren?

`Pas op, je hebt zo een bekeuring van zestig gulden aan je broek', zegt J. Bennink bij het afscheid. De voorlichter van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD) in Driebergen waarschuwt zijn bezoek voor de 13 radarpalen die onlangs op de A12 zijn neergezet. Wie tussen Bunnik en Oudenrijn het gaspedaal even te diep indrukt, kan binnen vier weken een acceptgirokaart in de bus verwachten.

Verkeersovertredingen, het is booming business. Menige onderneming zal jaloers zijn op de bedrijfsresultaten van het Centraal Justitieel Incasso Bureau (CJIB) in Leeuwarden. Aan verkeersboetes inde de overheid vorig jaar in totaal 456 miljoen gulden. Vergeleken met 1994 betekende dat een `omzetstijging' van meer dan 100 procent. Dit jaar ligt het verwachte boetebedrag in de buurt van de 600 miljoen gulden. De explosieve groei van de afgelopen jaren is vooral te danken aan de toename van het aantal geconstateerde snelheidsovertredingen. Sinds 1992 is het aantal bonnen voor te hard rijden verzevenvoudigd. Van de 5,2 miljoen bekeuringen van vorig jaar waren er 3,5 miljoen voor overschrijding van een snelheidslimiet.

Neemt het wangedrag van de Nederlandse automobilist toe, of is de controle verscherpt? ,,Twintig jaar geleden was het vrijheid blijheid op de snelweg'', herinnert Bennink zich de tijd dat de KLPD nog Rijkspolitie heette. In open Porsches surveilleerden de rijkspolitiemensen op de snelwegen. Automobilisten die te hard reden kregen op de vluchtstrook een vermaning van Oom Agent. Alleen degenen die het echt te bont maakten, gingen op de bon. ,,We leven nu in een andere tijd, met andere methodieken'', constateert de voorlichter.

De politie-Porsches verdwenen en de radarpalen kwamen. Het nieuwe beleid bij de KLPD resulteerde vorig jaar in bijna 800.000 snelheidsverbalen. Minder dan tien procent gebeurde nog met staandehoudingen. ,,Op snelwegen met 140.000 auto's per etmaal is het daarvoor te druk'', zegt Bennink.

De KLPD bekeurt de meeste automobilisten `op kenteken'. De overtreders worden geflitst door een van de 35 radarpalen op de A2, A9 en A12, of door een van de mobiele camera's op de andere autosnelwegen. Ook kan de snelheid zijn gemeten met een laserpistool, het nieuwste wapen in de strijd tegen de wegpiraten. Of met het triptrack-volgsysteem in een van de vijftien onopvallende surveillanceauto's van de KLPD. Af en toe opereert de snelwegpolitie zelfs vanuit de lucht. In een helikopter of vliegtuig kan een agent met een chronometer en de hectometerpalen langs de weg bepalen of een auto te snel gaat. Een gealarmeerde collega op de grond houdt de automobilist aan.

Niet alleen op snelwegen is de controle verscherpt. Ook de 25 regionale politiekorpsen verscherpten het beleid. De radarapparatuur op de 80 kilometerwegen en in de steden, al dan niet verstopt in vuilcontainers, strobalen en coniferen, leverden vorig jaar 2,7 miljoen snelheidsverbalen op.

,,Voorlopig zal het aantal bekeuringen voor te hard rijden nog blijven stijgen'', voorspelt J. Spee, landelijk officier verkeershandhaving van het Openbaar Ministerie. ,,In de vijver zwemmen nog zoveel vissen de verkeerde kant op, wij zijn nog lang niet uitgevist.''

Spee eist de verantwoordelijkheid op voor de enorme stijging van het aantal verkeersboetes. Het is het resultaat van de projecten van het Bureau Verkeershandhaving, zegt de officier. Het Openbaar Ministerie financierde de afgelopen drie jaar in totaal 13 controleprojecten. Gemiddeld bedroeg de investering zo'n 7 miljoen gulden. Met dat geld zijn de kosten gedekt van de radarpalen (80.000 gulden per stuk), de benodigde voertuigen, de extra agenten, en de extra mankracht op het parket voor de afwikkeling van zaken.

De projecten bleken in financieel opzicht uiterst rendabel. Gemiddeld leverden ze zo'n 14 miljoen gulden per jaar op (150.000 verbalen à 95 gulden). Spee: ,,Laatst las ik ergens `Minister Zalm zal wel blij zijn met Spee'. Dat zal best, de kosten komen er ook dik uit. Maar als het Bureau Verkeershandhaving alleen een incassobureau zou zijn, stopte ik onmiddellijk.''

Dat justitie het gedrag van de weggebruiker heeft ontdekt als bron van inkomsten, is kritiek die vanuit de autobranche regelmatig te horen is. Verkeersveiligheid en milieu zijn slechts alibi's van de overheid in de jacht op de boete-miljoenen. ,,Justitie draagt het masker van een beschermengel, maar heeft het hart van een tollenaar'', concludeerde T. Roks onlangs in zijn hoofdredactionele commentaar in het tijdschrift Autovisie.

Spee hoont zulke kritiek weg. De veiligheid staat voorop, zegt de verkeersofficier. Meer controle leidt tot minder ongevallen, kijk maar naar de statistieken van de wegen waarop intensief wordt gecontroleerd. Ook het totaal aantal dodelijk verongelukte verkeersdeelnemers nam de afgelopen jaren geleidelijk af, van 1.334 doden in 1995 naar 1.066 vorig jaar. Daar staat tegenover dat het aantal ernstig gewonden (zo'n 20.000 per jaar) gelijk blijft en het aantal blijvend gehandicapten door verkeersongevallen jaarlijks stijgt. Spee: ,,Het aantal slachtoffers moet beslist omlaag. De maatschappelijke kosten van ongevallen bedragen jaarlijks ruim 11 miljard gulden. Ga maar eens met minister Borst praten. Aan verkeersslachtoffers geven we net zoveel uit als aan de AOW.''

Om aan te tonen dat de inkomsten uit boetes van secundair belang zijn, verwijst Spee ook naar zijn discussie met minister Korthals van Justitie. Vlak na zijn aantreden deed Korthals het voorstel de boetes met 10 procent te verhogen. Spee: ,,Tegen dat plan heb ik me sterk verzet. Als er zonodig meer geld gegenereerd moet worden, laten we dan niet achterover leunend de boetes verhogen. Nieuwe controleprojecten leveren ook geld op en daarmee draag je ook nog bij aan de verkeersveiligheid.''

Vorige maand trok Korthals zijn voorstel in en kreeg Spee het mandaat om volgend jaar acht nieuwe regioprojecten te beginnen. De komende vier jaar is daarvoor jaarlijks 75 miljoen gulden extra beschikbaar. Op basis van ongevalanalyses selecteert het Bureau Verkeershandhaving de wegen waarop wordt gecontroleerd.

Het beleid van justitie is gericht op openheid. Controles worden zoveel mogelijk aangekondigd. Een gewaarschuwd automobilist rijdt langzamer en maakt minder brokken, leert de ervaring. Dagelijks wordt daarom bekend gemaakt op welke wegen de mobiele brigades van de KLPD opereren. En dat op Radio 538 en op Internet (www.speedradar.com) wordt gemeld bij welke kilometerpaal de radarapparatuur staat opgesteld, is weliswaar niet de bedoeling, maar de controleurs liggen er niet wakker van. ,,Als we het horen gaan we twee kilometer verderop staan'', zegt Bennink laconiek.

Hoe preventief controle kan zijn, bleek uit een vorig jaar beëindigde proef met Automatische Trajectcontrole op de A2 tussen Maarssen en Breukelen. Over een afstand van drie kilometer werden alle passerende voertuigen 24 uur per dag door drie videocamera's vastgelegd. Aan de hand van de beelden berekende een computer vervolgens de gemiddelde snelheid. Als deze boven de maximumsnelheid lag, volgde automatisch een bekeuring.

Het project op de A2 (kosten 3 miljoen) was een groot succes. Het aantal snelheidsovertredingen daalde binnen een paar maanden van zes tot ver onder de één procent. Het aantal ongelukken nam met twintig procent af, en ook het aantal files daalde als gevolg van de betere doorstroming. Bovendien rolden de verbalen zo uit de computer. Dat in tegenstelling tot de verwerking van radarfoto's, die zeer arbeidsintensief is.

Als controle zo heilzaam is, waarom dan niet op veel meer plekken gecontroleerd? ,,Voor permanente controle op de 2.400 kilometer autosnelweg in Nederland ontbreekt het ons aan mensen en middelen'', zegt Bennink van de KLPD. ,,Controle staat of valt met geloofwaardigheid. Als je ergens mee begint moet je consequent zijn. Als je na een week geen nieuwe films meer in radarpalen stopt, verloedert het rijgedrag binnen de kortste keren.''

Ook over het langetermijnperspectief van intensieve snelheidscontrole heeft Bennink zijn bedenkingen. Automatische Trajectcontrole op honderden kilometers autosnelweg vergt enorme investeringen. Omdat het effect op het rijgedrag zo groot is, betaalt de overtreder de kosten niet. Bennink: ,,Het is een politieke keuze. Zo'n investering in de verkeersveiligheid doet een aanslag op de algemene middelen.''

Een zorg die wordt gedeeld door minister Korthals van Justitie. Zijn begroting is voor een belangrijk deel (zo'n tien procent) afhankelijk van boetes. ,,Hoe effectiever de verkeershandhaving des te minder de inkomsten. Dat kan toch niet de bedoeling zijn'', zei hij vorige maand in een vraaggesprek met de Justitiekrant. Om van dit dilemma af te zijn, kondigde de minister een gesprek aan met zijn collega van Financiën. ,,Ik ga met Zalm praten of ik niet gewoon een vast bedrag kan krijgen en de boetes naar algemene middelen kunnen gaan'', zei Korthals bij de presentatie van zijn begroting.

Roks van Autovisie is cynischer. Hij is ervan overtuigd dat de overheid zal proberen tegenvallende inkomsten te voorkomen. Hij wijst in dat verband op ontwikkelingen in Engeland en in Australië. Daar hielden de autoriteiten de boetepot op het gewenste peil door de instelmarges van de radarpalen steeds meer te verkleinen. Roks: ,,In de Australische staat Victoria ben je nu geloof ik al in overtreding als je 51 kilometer rijdt.''

Verkeersofficier Spee gaat onverdroten voort. Voor de komende jaren belooft hij beslist meer automatische trajectcontrole, onder andere op de A4 tussen Den Haag en Amsterdam. ,,De kans dat ik binnenkort door minister Zalm op het matje wordt geroepen, lijkt me klein. Elektronische controle levert voorlopig nog wel geld op, we hebben het lek nog lang niet boven. Het aantal automobilisten dat 30 tot 40 kilometer te hard rijdt neemt zienderogen af. Dan komt immers het rijbewijs in het geding. Maar kruidenieren, tien kilometer te hard rijden, dat komt nog genoeg voor.''