`Voor het oude Japan moet je naar Leiden'

Leidse musea herbergen een schat aan objecten uit het oude Japan, verzameld door de arts Franz Von Siebold. Vanaf volgend jaar wordt hij geëerd met het Siebold Huis, een centrum voor Japans-Nederlandse betrekkingen.

Het voormalig kantongerecht aan het Rapenburg 19 in Leiden is ontruimd. Op 1 april 2000 opent het Siebold Huis hier zijn deuren, een nieuw centrum voor Japans-Nederlanse betrekkingen. De opening valt middenin het vierhonderdjarig jubileum van de relatie tussen Nederland en Japan.

Het Siebold Huis is vernoemd naar zijn voormalige bewoner, de Duitse arts en Japan-kenner Franz Von Siebold (1796-1866). Diens enorme collectie Japanse kunst- en gebruiksvoorwerpen geldt als het beste documentatiecentrum ter wereld voor de geschiedenis van Japan tijdens de Edo-periode (1603-1868), zegt Steven Engelsman, directeur van het museum voor Volkenkunde in Leiden en één van de initiatiefnemers van het Siebold Huis. ,,Er gaat geen week voorbij of ik ontvang hier een Japanse delegatie. Onder Japanse kenners luidt het gezegde: voor een snelle indruk van het verleden kun je naar het Edo-Tokio Museum, voor het echte oude Japan moet je naar Leiden.''

In het Edo-tijdperk was Japan vrijwel geheel van de buitenwereld afgesloten. Een groepje Nederlandse kooplieden dreef handel met de Japanners vanaf het eilandje Deshima, voor de kust van Nagasaki. Von Siebold werd in 1823 als arts naar Deshima gestuurd, maar wist al gauw op het voor buitenlanders ontoegankelijke Japanse vasteland door te dringen. Hij opende een praktijk en leerschool in de buurt van Nagasaki, om daar de beginselen van de Westerse medische wetenschap bij te brengen aan nieuwsgierige Japanse collega's. Geholpen door leerlingen en patiënten begon hij toen ook met het verzamelen van Japanse objecten, waarvan hij er duizenden mee naar Nederland nam.

In het pand aan het Rapenburg toonde Von Siebold in 1832 voor het eerst zijn Japanse schatten aan een internationaal publiek. Toiletartikelen, wapens, in miniatuur nagebouwde tempels, álles sprak tot de verbeelding, want de Japanners waren hier ,,een volk dat [...] zo onbekend was als de mens op de maan'', aldus een bezoeker in 1835. Von Siebolds verzameling etnografica, boeken en prenten vormde later de basis voor het nieuwe Rijksmuseum voor Volkenkunde; zijn dieren en planten kwamen terecht in het Natuurhistorisch Museum, het huidige Naturalis.

In Japan wordt Von Siebold geëerd als een nationale held, zegt M. Watanabe, hoofd culturele zaken van de Japanse ambassade: ,,Ieder Japans schoolkind kent de naam Von Siebold. Hij staat bij ons bekend als een groot wetenschapper. Bovendien was hij tijdens zijn verblijf in Japan onze enige link met de rest van de wereld.'' In Nagasaki staat het Siebold Memorial Museum, gevestigd in een imitatie-gebouw dat een kruising is tussen het pand aan het Rapenburg en het Duitse landhuis waarin Von Siebold opgroeide.

Het echte Rapenburg 19 deed jarenlang dienst als kantongerecht. Engelsman herinnert zich dat onder Japanse bezoekers al in de jaren tachtig stemmen opgingen om `nu eens iets met het huis van Von Siebold te doen'. Het naderende vierhonderdjarig jubileum van de Japans-Nederlandse betrekkingen in het jaar 2000 bood een goede gelegenheid. Vertegenwoordigers van de Leidse gemeente, de Universiteit, het museum voor Volkenkunde en Naturalis bedachten samen het plan voor een permanent centrum voor Japans-Nederlandse relaties, dat plaats zou bieden aan exposities, cursussen en lezingen. Een zorgvuldig geformuleerd verzoek om subsidie aan de Japanse regering leverde een toezegging van 2,67 miljoen gulden op, een bedrag dat vervolgens door de Nederlandse regering werd gepareerd. De drie miljoen die nu nog nodig zijn voor de voltooiing van het pand hoopt de stichting te werven in het Japanse bedrijfsleven.

De opening van het Siebold Huis in april 2000 is van tijdelijke aard. Tot 1 oktober zullen zo'n honderd stukken uit de collecties Von Siebold te bezichtigen zijn, gegroepeerd rond vier beroemde boeken die de Japan-kenner over het land schreef. Dan sluit het huis zijn deuren weer en vindt een grootscheepse renovatie plaats, die naar schatting anderhalf jaar zal duren.