Onderwijs

Was de universiteit maar een bedrijf

Onderwijsblog Er waren nog weinig oplossingen voor de overspannen universiteit bij het NRC live debat.

Illustratie Hajo

“Geen bedrijf”. Dat was een van de belangrijkste uitdrukkingen waarmee het publiek in een NRC Live debat in het Amsterdamse Pakhuis Willem de Zwijger de universiteit via hun mobiele telefoon typeerden.

Maar het zou wel eens de afwezigheid van bedrijfsmatigheid kunnen zijn die de universiteit zo overspannen maakt. Als de universiteit een bedrijf was geweest, zou er zijn gesneden in de doelstellingen. Dat scheelt werk voor de docenten en onderzoekers. De tering naar de nering, daar zijn bedrijven heel goed in maar de universiteit niet.

Nu leven de Nederlandse universiteiten boven hun stand. De ambities verder dan het beschikbare budget van bijna vier miljard euro: zo min mogelijk toelatingseisen, zoveel mogelijk Nederlandse en Europese studenten binnenhalen die de overheid gemiddeld 5000 euro per persoon per jaar kosten en tegelijkertijd op de top van de wereldranglijsten blijven balanceren met onderzoekspublicaties in toonaangevende tijdschriften. Dat moet allemaal voor een budget dat in ieder geval tot 2021 niet groeit. Een bedrijf had allang de toelatingseisen verhoogd, de instroom beperkt of de onderzoeksambities verminderd.

Zo niet de universiteit. Bij de meeste sprekers gisteren bleven alle ambities recht overeind. Op minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, D66) na eisten ze allen meer geld. Hoogleraar digitale geesteswetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam Rens Bod nam de leiding door te protesteren tegen de 183 miljoen euro ,,doelmatigheidskorting’’ die het kabinet heeft opgelegd aan het onderwijs. Dat betekent dat de op de basisbeurs uitgespaarde som van uiteindelijk 200 miljoen euro per jaar volgens berekeningen van de Vereniging van Universiteiten VSNU pas in 2021 enig positief effect op het budget zal hebben. VSNU-voorzitter Pieter Duisenberg, ook te gast, bevestigde dit. Sinds hij was gaan studeren in 1985 was het aantal studenten met 50 procent toegenomen en het aantal docenten met 20 procent.

Actie voeren

Bod is leider van #woinactie, de actiegroep van de docenten. In de geesteswetenschappen, waar hij doceert, zijn de problemen het grootst met weinig Rijksvergoeding per student. Hij wil in mei een ultimatum stellen en in september met de eerste acties beginnen. Vaak herhaalde hij het internetadres van zijn groep. Hij staat nog helemaal aan het begin, want de actiebereidheid onder universitair docenten en onderzoekers is nog niet erg groot. Individualisme floreert aan de universiteit.

Ook de drie studentenvertegenwoordigers brachten geen taakverlichting. Zij willen zoveel mogelijk studenten toelaten en maximale inspraak. Tariq Sewbaransingh, voorzitter van de Landelijke Studentenvakbond, wilde bottom up in plaats van top down. Hij zei ook dat we later op dit tijdperk zouden terugkijken als dat van ,,de overspannen universiteit die wordt geleid door marktwerking’’. Daarvoor was er ,,de professorenuniversiteit’’ en daarna de ,,democratische universiteit’’. En hij wilde nog meer democratie dan indertijd: door de staf en studenten gekozen bestuurders. In Vlaanderen wordt de rector magnificus gekozen. Voorzitter van het Interstedelijk Studentenoverleg, Rhea van der Dong, maakte zich met de selectie van studenten en het binnenhalen van internationale studenten zorgen over de maatschappelijke opdracht van de universiteit.

Beperking ambities

Wat hadden de bestuurders daarop te zeggen? Duisenberg tendeerde enigszins naar het beperken van ambities. Hij stelde vast dat slechts zeven procent van de VWO’ers nog naar het hbo ging. Het onderwijs aan het hbo is goedkoper dan dat aan de universiteit. Hij wenste ,,meer differentiatie’’, meer vwo’ers naar het hbo dus want dat scheelt geld. De universiteiten zouden zelf ook kunnen differentiëren in op opleiding en op onderzoek gerichte instellingen. En dan: moet iedereen wel een masters doen?

Ook Louise Fresco, voorzitter van de in landbouw en life sciences gespecialiseerde Wageningen universiteit, zocht het niet in geld maar in veranderingen aan de universiteit. ,,Dat je tussen je 18e en 20e voor de rest van je leven moet leren, is achterhaald. We moeten een leven lang leren. Mensen krijgen een cursussenstrippenkaart’’, zei ze. Ook digitalisering biedt uitkomst. Zij noemde de massive open online courses, de moocs, waarbij het publiek begon te lachen. Ze gaf toe dat de meeste studenten de laptopcollegereeksen niet afmaken. Ze noemde de robot die in het Massachusetts Institute of Technology antwoord kan geven op eenvoudige vragen, zodat docenten meer tijd hebben voor de diepgaande kwesties.

Toch heeft digitalisering beperkingen. Eenmaal goed toegepast, is digitale technologie een verrijking van het onderwijs, maar het spaart geen arbeidskrachten, blijkt uit ervaring. Studenten die in plaats van een levende docent een laptop voor hun neus krijgen, voelen zich bekocht.

Evenwichtige samenstelling

Minister Van Engelshoven gaf tegenstrijdige signalen. Ze wil zoveel mogelijk studenten tot de universiteit toelaten. ,,Ik ben huiverig voor selectie aan de poort. In teams heb je diverse talenten nodig, niet alleen topstudenten’’, zei ze. Wel vindt ze dat sommige opleidingen te slecht gemotiveerd tot het Engels overgaan. Ze willen dan met meer studenten een groter deel van het beperkte totale budget voor universiteiten binnenhalen. Dat keurt ze niet goed. Ze wil ook niet dat internationalisering zo’n vlucht neemt ,,dat Nederlandse studenten dan geen plaatsing meer krijgen’’. Er moet een ,,evenwichtige samenstelling zijn’’ van Nederlandse en buitenlandse studenten.

Anderzijds wil ze wel de wettelijke voorwaarden voor het overgaan op het Engels verruimen. De opleiding hoeft dan niet langer te bewijzen dat het gebruik van Engels een noodzaak is maar ,,een meerwaarde’’ heeft.

Gehate visitaties

De commissies van de Nederlands Vlaamse Accreditatieorganisatie gaan controleren of de universiteiten hun beloftes ter besteding van het aan de basisbeurs uitgespaarde geld nakomen. Dat extra element aan de vaak zo gehate visitaties wordt gezien als een flinke taakverzwaring voor universiteiten. Vooral de procesmatige controles nemen tijd, volgens Freso.

Kortom, die universiteit blijft nog een jaartje of wat overspannen. De natuur kan een handje helpen met een afnemend aantal jongeren. Ook de internationaliseringstrend kan haperen. Voorlopig wordt het budget per student niet ruimer. De overheid heeft niet onbeperkt geld meer. Van Engelshoven noemde de afsluiting van het Groningse gas en de Brexit, die de Nederlandse groei zal remmen.

Er zijn wel 1,7 miljard euro extra uitgetrokken maar die gaan niet naar hoger onderwijs maar naar onderzoek en naar basisonderwijs. Het basis- en middelbaar onderwijs hebben het geld nog harder nodig. De onderwijzers lopen achter in hun loon en er is een groeiend lerarentekort in het middelbaar onderwijs. Bètavakken kunnen vaak niet goed meer worden gegeven. Dat zou wel eens de oorzaak kunnen zijn dat volgens ,,De staat van het onderwijs’’ van de Inspectie van het Onderwijs VWO’ers met een migratieachtergrond minder doordringen tot de universiteit. Zwakke scholen hebben meestal zwakke leraren. De actiebereidheid onder leraren is veel groter dan die onder universitaire docenten.

Het heeft dus weinig zin om te wachten tot het geld door de goden op het strand wordt gesmeten. De universiteit moet de doelstellingen aanpassen aan de middelen.

Blogger

Maarten Huygen

Maarten Huygen is redacteur onderwijs. Hiervoor was hij onder andere chef opinie, commentator en verslaggever voor NRC. Hij woonde 11 jaar in Washington, in de vroege jaren tachtig voor omroepen en bladen, in de vroege jaren negentig voor NRC.

    • Maarten Huygen