Noorden verdient zweeftrein

Als ik wel eens een lezing houd voorbij Zwolle, dan is dit het typische geluid in de pauze of na afloop: ,,De kinderen studeren in het westen, en we denken niet dat ze hier nog terugkomen.'' De cijfers bevestigen dat beeld: Friesland en Drenthe hebben erg weinig hoog opgeleide inwoners, en Groningen doet het alleen beter vanwege de staatsuniversiteit. Jammer, want het zijn toch ook vooral mensen met een HBO- of universitaire opleiding die nog wel eens een eigen bedrijf oprichten en werk creëren. Potentiële werknemers zijn er genoeg in Noord-Nederland en misschien is de wil om te werken zelfs wel hoger dan gemiddeld – waarom zouden anders Friese bouwvakkers iedere dag over de A6 en de A7 naar de Randstad jakkeren? Maar de aspirant-ondernemers en de hoogopgeleiden ontbreken nogal, en dat heeft weer tot gevolg dat de volgende generatie Utrecht of Amsterdam aantrekkelijker vindt om carrière te maken en een partner te ontmoeten dan Veendam. Het is voor een deel een kip-en-ei probleem: een tekort aan mensen met een hogere opleiding in Noord-Nederland verklaart waarom het festival Oude Muziek plaatsvindt in Utrecht en niet in Leeuwarden of Emmen, en dat verklaart weer waarom jonge Friezen en Drenthen liever op jacht gaan in de Randstad.

Het kabinet-Den Uyl dacht het noorden te kunnen helpen met sporthallen en zwembaden. Dat hielp niet, en dus hebben volgende kabinetten het ook nog geprobeerd met bijna-gratis bedrijfsterreinen. Ook dat bleek niet het goede recept. Nog steeds dreigt voor Noord-Nederland het sombere perspectief dat de bevolking in de volgende eeuw gaat teruglopen, en voor Friesland komt daar nog het grote probleem bij dat de EU minder subsidie gaat geven aan de melkveehouders. Economisch-historicus Gerard Marlet van NYFER wijst op een eerder voorbeeld van beleid dat wel succesvol was voor het aanvuren van een achtergebleven regio.

Nadat in 1866 de spoorlijn Arnhem-Hengelo-Enschede-Duitsland werd geopend begon de opmars van de textiel in Twente. Aanvankelijk betaalde de firma Spanjaard in Borne maar 4,14 florin per week aan de wevers, maar al snel stonden de nieuwste machines in Twente en trokken de lonen op naar het landelijk gemiddelde. Zou 140 jaar later een snelle zweeftrein van Amsterdam over Schiphol, Almere, Lelystad, Lemmer en Heerenveen naar Groningen net zo veel kunnen helpen als destijds de stoomtrein naar Enschede?

Al enige tijd valt in de discussie op dat van alle grote plannen voor infrastructuur zo'n zweeftrein naar Noord-Nederland het enige is met alleen maar voorstanders. Zelfs GroenLinks – zelden gecharmeerd van de betonmolen – heeft de zweeftrein opgenomen in het verkiezingsprogram. En de laatste paar jaar is er nog een grote pressiegroep bijgekomen, namelijk al die jonge mensen die ontdekken dat in Utrecht en het Gooi het kopen van een eigen huis financieel onbereikbaar is geworden. De zweeftrein naar Noord-Nederland zal zeker stoppen in Almere en Lelystad, en zo bijdragen tot de allure van die steden, en dus nieuwe woonkansen bieden aan mensen voor wie een eigen huis nu te duur is. En wie een reistijd van dertig minuten naar Schiphol en Amsterdam geen bezwaar vindt, kan nog groener wonen in Lemmer of Heerenveen. Niet alleen is de zweeftrein naar het noorden aantrekkelijker dan het volbouwen van het Groene Hart of het dempen van de Loosdrechtse Plassen wegens ruimtegebrek in de Randstad, bovendien kunnen dan meer Nederlanders een huis kopen dat past bij hun woonwensen. Uit het woningbehoefte-onderzoek (WBO) blijkt zonneklaar dat een meerderheid van de gezinnen graag woont in een huis met een tuin en een garage en daarvoor is ruimte bij Lelystad, Lemmer of Heerenveen. Op dit moment is in de noordelijke provincies niet meer dan 3,3 procent van het oppervlak bebouwd. De koeien hebben dus heel wat meer ruimte dan de tweevoeters en zelfs met omvangrijke villawijken bij elke halte van de zweeftrein zal dat zeker zo blijven. Misschien dat dan de mens beslag gaat leggen op 5 procent van de ruimte in het noorden. Daar kunnen toch alleen extremistische organisaties als Milieudefensie bezwaar tegen maken?

Allemaal heel sympathiek, maar nu nog de tien miljard gulden die nodig zullen zijn om de zweeftrein tussen Amsterdam en Groningen aan te leggen. NYFER's nieuwe rapport `Sporen van Vooruitgang' analyseert twee oplossingen, een forensenbelasting en een nieuwe grondpolitiek. De forensenbelasting is een bewezen succes in Frankrijk, waar niet alleen Parijs maar ook andere stadsregio's hun nieuwe openbaar vervoer financieren uit een maandelijkse heffing bij alle werkgevers die tien of meer mensen in dienst hebben en kantoor houden in de buurt van een halte. Regio's mogen zelf beslissen over de forensenbelasting en dat maakt het Franse beleid voor een keer minder centralistisch en dus bestuurlijk robuuster dan het Nederlandse systeem, waarin Amsterdam en Den Haag nog steeds bij het rijk moeten bedelen om geld voor een metro of een ondergrondse tramhalte. Een forensenbelasting is misschien het meest geschikt voor nieuw openbaar vervoer in de Randstad; de zweeftrein naar het noorden vraagt vooral om een nieuwe start in de grondpolitiek. Nu is het in Nederland nog zo dat als een gemeente het bestemmingsplan verandert en grond aanwijst voor woningbouw, onmiddellijk een paar boeren als multimiljonair kunnen vertrekken terwijl de gemeenschap moet opdraaien voor alle kosten van spoorbanen en autowegen. Het zou heel wat slimmer zijn om in Almere, Lelystad, Lemmer en Heerenveen per bouwkavel een bedrag te verzamelen voor de gemeenschap en daarmee het grootste deel te financieren van de zweeftrein die het wonen op die locaties veel aantrekkelijker gaat maken. De straks te bouwen huizen worden niet duurder van zo'n heffing, maar de oorspronkelijke grondeigenaar ontvangt niet meer de fabelachtige (en onverdiende) winst die nu het automatisch gevolg is van een wijziging in het gemeentelijk bestemmingsplan. Zodra staatssecretaris Remkes van Volkshuisvesting de juiste woorden kan vinden om zijn VVD-partijgenoten uit te leggen dat een heffing op grond echt iets heel anders is dan een socialistische onteigeningswet, dan zie ik voor de zweeftrein een kansrijk perspectief. Zeer te hopen, en niet alleen voor Noord-Nederland, maar ook voor al die mensen die zich in Utrecht, Amsterdam en Hilversum geconfronteerd zien met een overspannen woningmarkt en toch heel graag ruim willen wonen. Als nu maar de PvdA-ministers Pronk en Netelenbos wijs genoeg zijn om de vriendelijke VVD'er Johan Remkes de grote rede te laten houden over grondpolitiek waarin het kabinet de heffing op grond aankondigt, dan kan Paars-II een mooi monument achterlaten.