Het glazen hok

Een verkrachting, intimiteiten, een ontsnapping, hoge werkdruk, ziekteverzuim: in de Van Mesdagkliniek is een onwerkbare situatie ontstaan.Hoe het rijksasiel voor psychopaten een `mega-groeistuip' doormaakte en de 164 patiënten hun eigen spelletje gingen spelen.

De afdelingen zijn genoemd naar rivieren. Op Lauwers II staat begin september een enigszins verdord boeket op tafel. `We leven met jullie mee', staat op het kaartje dat erin steekt. `De collega's van Marne I.'

Het was een therapeute van Lauwers II die in mei tijdens een door haar begeleid verlof door een patiënt werd verkracht. Hij was verliefd op haar, bleek later. Een maand eerder was bekend geworden dat vier vrouwelijke therapeuten uit de Van Mesdag-kliniek waren geschorst op verdenking van seksuele betrekkingen met patiënten. De rijksrecherche stelde een strafrechtelijk onderzoek in. De zaak werd geseponeerd wegens gebrek aan bewijs. Wel meldde de rijksrecherche dat in de kliniek ,,grensoverschrijdende'' praktijken waren aangetroffen.

Deze incidenten in de zwaarst beveiligde tbs-kliniek van Nederland waren het voorlopige slot van een lange reeks. In 1997 ontsnapte de zeer gevaarlijke Duitse crimineel Stefan Kröger, die met een hongerstaking voor elkaar had gekregen dat hij uit de extra beveiligde strafgevangenis EBI in Vught werd overgeplaatst naar de kliniek in Groningen. Vorig jaar schreef de vakbond AbvaKabo brandbrieven aan Justitie wegens de werkdruk en het hoge ziekteverzuim in de inrichting. Enkele maanden geleden klaagden twee patiënten op de televisie dat ze te lang moesten wachten op therapie en dat er op de afdelingen openlijk drugs werden gebruikt. Deze week liet bij hoge uitzondering ook het personeel van zich horen. In een communiqué zegde de ondernemingsraad het vertrouwen in de directie op. In de kliniek is volgens de raad een onwerkbare situatie ontstaan door een sfeer van angst en wantrouwen, gekweekt door het management. Inmiddels heeft ook de Inspectie voor de Gezondheidszorg een vernietigend oordeel over de kliniek geveld.

,,Het is daar een volstrekte en buitengewoon riskante puinhoop'', zegt de Groningse advocaat A. Wijnberg, wiens kantoor zo'n vijftien patiënten en drie personeelsleden uit de kliniek als cliënt heeft. Zijn kantoorgenoot M. Wolters: ,,Het management heeft een onduidelijke, repressieve koers. Personeelsleden kunnen niet zeggen wat hun op het hart ligt. Dat leidt tot roddel en achterklap.'' En de patiënten, hoofdzakelijk bestaand uit moordenaars, pedo-seksuelen en verkrachters, willen dat nog weleens uitbuiten.

Superpapa

Waar is zorgmanager Nel de Haan? vraagt een secretaresse aan de portier. Op Lauwers II, is het antwoord. Is dat boven of beneden, vraagt ze. De portier weet het ook niet. ,,Zie je nou'', zegt ze, terwijl we door de lange rechte gangen op zoek gaan. ,,Zo groot is het hier geworden. Ik weet niet eens meer de weg.'' Op de gang wordt ze door verschillende medewerkers gegroet als een oude vriendin die men lang niet heeft gezien. Daarnaast lopen er patiënten langs, op weg naar de kantine die zij delen met het personeel. Een trekt een grote etenskar achter zich aan en kijkt strak naar de grond. ,,Iedereen die geen bordje op heeft is een patiënt'', licht de secretaresse toe.

De Van Mesdag-kliniek, opgericht in 1884 als een strafgevangenis en in 1962 omgevormd tot `rijksasiel voor psychopaten', is de afgelopen jaren explosief gegroeid. Omdat er steeds meer tbs-veroordeelden kwamen, die wegens plaatsgebrek soms jarenlang in gewone gevangenissen op hun behandeling moesten wachten, besloot Justitie het aantal tbs-plaatsen sterk uit te breiden. In de Van Mesdag betekende dat een verdubbeling van het aantal patiënten in vier jaar tijd, van ongeveer 90 tot binnenkort 180. Het personeelsbestand steeg navenant tot nu zo'n 400 man. Het oude gebouw werd gerenoveerd, er werd een nieuwe vleugel aangebouwd.

De Van Mesdag was een dorp, zegt medisch directeur Sven Leeuwestein, tevens waarnemend algemeen directeur en achttien jaar werkzaam in de kliniek. ,,De directeur was een burgemeester op het dorpsplein die alles en iedereen van haver tot gort kende.'' De kliniek was een psycho-analytische therapeutische gemeenschap, werkend volgens het gezinsmodel. Jelmer van Marle, geneesheer-directeur van de Van Mesdag van 1984 tot 1990 en nu onder meer adviseur van het ministerie van Justitie: ,,Aan de ene kant waren er `vaders' voor de regels (de psychiaters), aan de andere kant `moeders' voor de zorg (de sociotherapeuten, in die tijd overigens vrijwel allemaal mannen). ,,De geneesheer-directeur was een soort superpapa.'' Kenmerkend was volgens Van Marle de ,,uitnodigende'' behandeling. ,,Had de patiënt geen zin, dan hoefde hij niet te komen. Hij werd niet achter de broek gezeten.''

Van Marle vertrok, zegt hij, toen hij zag aankomen dat het aantal patiënten boven de honderd ging stijgen. ,,Dan zou de therapeutische gemeenschap onmogelijk worden.'' Dat was zo. De nieuwe directeur Olof de Haas, nu tbs-hervormer op het ministerie van Justitie, introduceerde een radicaal andere benadering. Niet langer werd geprobeerd de persoonlijkheid van de patiënt te veranderen. De behandeling richtte zich voortaan op vier factoren: delictgevaarlijkheid, persoon, maatschappelijke inbedding, vaardigheden. Aan elk van deze dingen werd in de therapieën gewerkt.

De veranderingen hadden hun weerslag op de veiligheid, denkt Van Marle, die over de Van Mesdag een proefschrift schreef met de titel Een gesloten systeem. ,,Behalve materiële beveiliging in de vorm van camera's en hoge hekken is er ook zoiets als relationele beveiliging. Daarbij gaat het om het inschatten van iemands gemoedstoestand. Een stuk van die therapeutische gemeenschapsgedachte is dat je met elkaar leeft en elkaars stemmingen in de gaten houdt.''

Pikorde

,,Als een kwaadaardig puistje'' duiken de problemen in de Van Mesdag steeds weer op, constateert Kamerlid J. Niederer, justitiewoordvoerder van de VVD. Hij wijt ze aan de snelle groei, de vele veranderingen in korte tijd. De ambtelijke leiding van de rijkskliniek is volgens hem niet goed in staat geweest de ,,mega-groeistuip'' te begeleiden. ,,De interim-managers komen en gaan, maar het blijft doorzieken.'' Niederer zou de kliniek daarom het liefst privatiseren. Van de acht tbs-klinieken in Nederland zijn er nu al vier particulier.

De Van Mesdag telt nu twee `divisies' met ongeveer tachtig bewoners: een voor psychotische patiënten en een voor persoonlijkheidsgestoorden. Vooral in die laatste divisie gaat het steeds weer het mis. De man die in mei zijn begeleidster verkrachtte verbleef daar, de vier geschorste therapeuten waren daar werkzaam.

Persoonlijkheidsgestoorden zijn volgens Leeuwestein de allermoeilijkste categorie patiënten. ,,Vroeger werden ze psychopaat genoemd. Ze zijn veeleisend, dwingend, zuigend. Ze testen je uit.'' ,,Ze spelen in op je gevoel'', beaamt Johan Witvoet (38), sinds drie jaar werkzaam als sociotherapeut in de tbs-kliniek en afkomstig uit de psychiatrie. ,,`Ja formeel vind je dat, maar wat vind je persoonlijk', `Ik kan wel merken dat jij het ook anders vindt'. Dat zijn kenmerkende uitspraken.'' De accepterende houding van een hulpverlener is voor veel van de patiënten volkomen nieuw. ,,Het overdondert ze. Ze trekken het snel in het persoonlijke. Denken dat ze een bijzondere betekenis voor je hebben.''

Witvoet werkt op Lauwers I, een afdeling in de probleemdivisie. Er wonen elf patiënten, begeleid door twaalf sociotherapeuten van wie er in principe altijd drie aanwezig zijn. Twee patiënten bladeren een tijdschrift door in de gemeenschappelijke zithoek, de rest is elders in de kliniek aan het werk. Er staat een biljart, er hangt een dartbord. De pijltjes zitten achter slot en grendel, vertelt Witvoet, maar in de afdelingskeuken ligt het bestek open en bloot op het aanrecht. Er wordt precies bijgehouden hoeveel vorken en messen er zijn, zegt hij. Het kantoortje van de sociotherapeuten is een glazen hok in het midden van waaruit de hele afdeling is te overzien. Ook de teamvergaderingen hebben daar plaats. Volgens Witvoet is dat eigenlijk niet goed. ,,De patiënten kunnen dat allemaal zien. En non-verbaal zeg je ook veel. Ze zien precies hoe de pikorde is. En dat weten ze dan weer feilloos te gebruiken.''

Door de groei van de kliniek werkt juist bij de persoonlijkheidsgestoorden relatief veel nieuw personeel, vaak rechtstreeks afkomstig van hun opleiding aan de Hanzenhogeschool. Zonder ervaring met de behandeling van criminelen gaan ze in de Van Mesdag als sociotherapeut aan de slag. ,,Sociotherapeuten zijn de meest bedreigde groep'', zegt Van Marle. ,,Ze halen mensen uit hun cel, ontbijten met ze, gaan met ze voetballen'' Van de sociotherapeuten wordt bovendien verwacht dat ze tot op zekere hoogte een persoonlijke relatie aangaan met de patiënt. ,,Anders kun je niet behandelen'', zegt Witvoet. ,,Tegelijk moet je professioneel zijn. Dat is een grijs gebied waarin wij voortdurend opereren.'' Twee van de vier geschorste medewerkers waren sociotherapeut, de andere twee waren arbeidstherapeut en een sociaal kultureel werker.

Een extra complicatie is de man-vrouwverhouding. Vrouwelijk personeel betrad pas begin jaren tachtig voor het eerst de kliniek. Nel de Haan (47), een van de eerste vrouwelijke werknemers, trof ,,een sterke mannencultuur'' aan. ,,Het personeel kwam vaak uit gevangenissen. Er was meer afstand tussen bewoner en werker dan nu. Meer escalaties ook, voor mijn gevoel.'' De komst van de vrouwen introduceerde allerlei nieuwe spanningen in de therapeutische gemeenschap. ,,In het begin gingen sommigen zich heel verleidelijk of juist supermannelijk gedragen'', zegt Leeuwestein. ,,Mannelijke behandelaars gingen beschermend optreden. Je kreeg discussies: Mag een vrouw een patiënt achter de deur sluiten of niet. Wat je merkte is dat mannen de situatie zo gingen organiseren dat zij die klussen klaarden.''

Volgens advocaat Wijnberg waren bijvoorbeeld ook verjaardagen ineens een probleem. ,,Het was bekend dat er geen cadeaus uitgewisseld mochten worden, verder was er geen beleid. Dus ging een afdeling in conclaaf. De ene helft van de dames zei: Wij vinden het niet erg om afgezoend te worden, de andere wilde dat niet. Dat leverde ruzies op. En de bewoners stonden er verlekkerd naar te kijken. En dat is wel het gevaarlijkste slag van Nederland.''

Toen er meer vrouwen kwamen, werd er een werkgroep ingesteld over `het functioneren in een mannencultuur'. ,,Die heeft begin jaren negentig twee jaar gefunctioneerd'', zegt Leeuwestein. ,,Daarna heeft hij zichzelf opgelost. De vrouwen wilden niet verbijzonderd worden en problemen verder oplossen per team. Dat is een gezond standpunt. Achteraf kun je je afvragen of we er aan toe waren.'' Nog altijd zijn volgens hem 's zomers de kledingvoorschriften een issue. ,,Mag een man wel of niet in een short. Hoe kort mag de rok zijn. Moet een vrouw per se een bh dragen of niet.'' Van de ongeveer tweehonderd sociotherapeuten is nu zo'n 35 procent vrouw. ,,Het komt nu voor dat van de drie sociotherapeuten op een afdeling er drie vrouw zijn'', zegt Leeuwestein. ,,Wij vinden dat dat niet kan.''

Nel de Haan werkte veertien jaar lang als sociotherapeut. Sinds kort is ze `zorgmanager' voor twee afdelingen, een nieuwe functie. Volgens De Haan heeft het in de Van Mesdagkliniek lang ontbroken aan een voldoende open klimaat. Allerlei dingen bleven daardoor onbesproken. ,,Het is moeilijk als je het gevoel hebt dat je veroordeeld wordt als je fouten maakt. Dat je er niet mee voor de dag kunt komen. Het maakt dat je wellicht geheimpjes krijgt.'' Ook over verliefdheden werd niet gepraat, zegt ze. ,,Ik heb niet meegemaakt dat het openlijk werd besproken. Ik heb een verliefdheid meegemaakt, maar dat kwam pas aan het licht toen het al heel ver was. Als je een ander klimaat hebt, waarin je als team veel opener kunt zijn, zullen dit soort dingen eerder kunnen worden voorkomen.'' Overigens zijn zij en Johan Witvoet er niet van overtuigd dat de vier therapeuten die eerder dit jaar zijn geschorst daadwerkelijk seksueel over de schreef zijn gegaan. Witvoet: ,,Het onderzoek heeft niets aangetoond. In hoeverre is er dan ingegaan op een gerucht dat al dan niet bewust is verspreid door de patiënten? Dat is iets wat ik niet uitsluit.''

Eilandjes

Leeuwestein is dezelfde mening toegedaan. ,,Het was het woord van de patiënten tegenover dat van de therapeuten. Was er seks die verder ging dan een aai over de bol en zoenen? Een therapeut zei dat het daarbij was gebleven. Met Oudjaar. Maar de patiënt zei dat er meer was gebeurd.'' Intern onderzoek heeft volgens hem wel aangetoond dat er andere dingen waren gebeurd die `grensoverschrijdend' waren. ,,Een therapeut van buiten de afdeling ging bijvoorbeeld een keer per week eten bij een patiënt die haar zijn liefde had verklaard. Dan wek je verkeerde verwachtingen.'' Maar de patiënten hebben volgens Leeuwestein ,,hun eigen spelletje'' gespeeld. Ze zijn naar de Inspectie voor de Gezondheidszorg gestapt toen het interne onderzoek was afgerond. Langs die weg kwam de zaak uiteindelijk bij de rijksrecherche terecht. Motief? Leeuwestein sluit wraak niet uit. ,,Patiënten verkeren natuurlijk in een situatie van onmacht. Je kunt macht uitoefenen door iemand te verleiden. Je kunt haar chantabel maken. Dat is gebeurd.'' Van de vier geschorste medewerkers komt er 1 niet terug, een arbeidstherapeut die in tijdelijke dienst was. Met de andere drie worden nog gesprekken gevoerd.

De bevindingen van de rijksrecherche kwamen niet als een verrassing, zegt Leeuwestein. De conclusies zijn niet openbaar gemaakt, maar volgens Leeuwestein betrof de kritiek onder meer het ontbreken van beleid, van `protocollen' voor het omgaan met de patiënten en gebrek aan begeleiding voor de sociotherapeuten.

Sommige punten kan hij wel onderschrijven. ,,Achteraf gezien waren de afdelingen te autonoom. Eilandjes die hun eigen regels hadden, hoe goedbedoeld ook. Dan zie je dat de echte regels toch wat vervagen. Dat geeft onduidelijkheid, zowel voor bewoners als voor patiënten.'' Celbezoek door een sociotherapeut bijvoorbeeld. Op de ene afdeling duurde dat maximaal een half uur, op de andere maximaal een uur. Bij de ene afdeling werd het nauwlettend in de gaten gehouden, bij de andere niet. Op sommige afdelingen bleken regelmatig patiënten op het kantoor van de sociotherapeuten te komen. ,,Dat heeft een veiligheidsaspect. Wij willen dat niet.''

Andere kritiek verwerpt hij. ,,Er waren dingen die wij vanzelfsprekend vonden en de rijksrecherche niet. Zij vroegen aan de patiënten: Is het jullie duidelijk dat jullie geen seksuele contacten mogen hebben met het personeel. Dan zeiden die: Nee, dat is niet schriftelijk vastgelegd. Dan denk ik: Ja, hoe zit de wereld dan in elkaar. Bovendien: Sociotherapeuten hebben een beroepscode. Daar staat in dat dat niet mag.'' Maar ook hij denkt dat er te weinig over is gepraat. ,,De discussie is te weinig open gevoerd. Niet structureel. Niet bij herhaling.''

Zesde zintuig

Als er dingen mis waren, waarom greep het management niet in? Het lijkt erop dat men te druk bezig was met reorganiseren. Leeuwestein: ,,We dachten: Dáárna moeten we met die divisie aan de slag. Omdat we het idee kregen: het desintegreert daar.'' Directeur Vonk van het bureau dat de reorganisatie regisseerde is door Justitie inmiddels benoemd tot interim-directeur Bedrijfsvoering in de kliniek. In de loop van dit jaar zijn op de probleemdivisie ook interimmanagers benoemd. Maar Leeuwestein wil de voormalige leiding niet de schuld geven van alle problemen. ,,Het kwam door het hele systeem. Dat kan de directie zich ook aantrekken.'' Op twee van de drie clusters van de probleemdivisie zijn nu interimmanagers benoemd, van buiten. Met een frisse blik. Maar de kritiek die de ondernemingsraad deze week naar buiten bracht richt zich juist weer tegen hen. De nieuwe managers zouden niet luisteren naar het oude personeel en geheel voorbijgaan aan hun expertise.

De vele onderzoeken hebben hun weerslag gehad op de kliniek. Een kleine, raamloze ruimte naast de ingang van Lauwers I was de kamer van een afdelingshoofd, maar is nu gereserveerd voor behandelgesprekken met de patiënten. ,,Eerst deden we die gesprekken `op verblijf''', vertelt Witvoet. ,,Maar het is toch gebleken dat dit beter is. Iets meer afstand.'' Voortaan krijgen de sociotherapeuten supervisie als team. Eens in de drie weken. Verplicht. Terecht, vindt Witvoet. ,,Het team is de basis. Heb je meningsverschillen en kun je dat niet hanteren dan word je `afgesplitst' door de patiënten.''

Over het algemeen voelen De Haan en Witvoet zich wel veilig in de kliniek, voorzover dat mogelijk is. ,,Je ontwikkelt een soort zesde zintuig. Als je binnenkomt en er is iets dan voel je dat meteen'', zegt Witvoet. De Haan: ,,Met name op grond van het contact met de patiënten voel je je veilig. En je hebt je collega`s.'' Ook heeft de Van Mesdag als enige tbs-kliniek speciaal

beveiligingspersoneel, de zogenoemde Beambtes in Algemene Dienst. ,,Je drukt op je pieper en ze staan voor je.''

De verkrachting in mei, hoe tragisch ook, was volgens De Haan niet te voorkomen. ,,Alleen als je alle patiënten constant binnenhoudt en zorgt dat je nooit in een 1-op-1-situatie met ze komt. Er was kennelijk nog een stukje pathologie dat hij niet had laten zien. Dat is een van de moeilijkste dingen. Je zit dagelijks bij hem en dan blijkt in één keer dat je toch dingen niet hebt gezien.''

Het dorp is voorgoed verdwenen. ,,We zijn bezig een systeem in te voeren waarin ook medewerkers gecontroleerd worden op onder meer drugs'', zegt Leeuwestein. ,,Ik heb nooit één aanwijzing gehad dat iemand dat deed. Maar als de kliniek steeds groter wordt, is het niet uit te sluiten dat het toch gebeurt. Ook daar kunnen grenzen worden overschreden.''