Ernstige conflicten bij VluchtelingenWerk

Het bestuur van VluchtelingenWerk ligt onder vuur en de vereniging is verdeeld. Maandag is er een ingelaste vergadering van de leden. Enkele oprichters houden het voor gezien.

De vereniging VluchtelingenWerk Nederland, de grootste belangenorganisatie voor asielzoekers, gaat door een ernstige crisis. Een hoog oplopend conflict tussen bestuur en directie leidde deze zomer tot ernstige spanningen binnen de vereniging en tot het ontslag van directeur Dick Oosting. Bezuinigingsplannen van het bestuur kregen een resoluut veto van een verontruste achterban.

Voorstellen voor een nieuwe `identiteit en strategie' verscherpten de interne verdeeldheid omdat ze activiteiten van VluchtelingenWerk in grote steden op losse schroeven dreigden te zetten. En uitlatingen van het bestuur dat voortaan alleen nog de `echte' vluchteling geholpen zou worden, leidden niet alleen intern tot heftige emoties maar bracht VluchtelingenWerk ook in aanvaring met andere vluchtelingenorganisaties. De VON – de overkoepelende organisatie van 230 `zelforganisaties' van vluchtelingen – schortte onlangs de samenwerking met Vluchtelingenwerk op.

Even hield het bestuur er rekening mee dat de vereniging uit elkaar zou vallen. Maar de ergste problemen zijn eind vorige maand bezworen – meent het bestuur – met de toezegging dat op zeer korte termijn een extern adviesbureau de organisatie gaat doorlichten.

Wat is er aan de hand? VluchtelingenWerk Nederland is eind jaren zeventig opgericht door organisaties die zelf vluchtelingen tot hun doelgroep rekenen, zoals Amnesty International. Ze moest vluchtelingen bijstaan bij hun pogingen in Nederland een veilig heenkomen te vinden. Dat waren er toen nog slechts enkele honderden per jaar.Met de toename van het aantal asielzoekers (ruim 52.000 in recordjaar 1994) groeide de vrijwilligersorganisatie VluchtelingenWerk uit tot een groot landelijk bureau met honderden lokale en regionale min of meer onafhankelijke werkgroepen.

Waarnemend directeur Eduard Nazarski van Vluchtelingenwerk ziet drie belangrijke momenten in de ontwikkeling van zijn vereniging. Eind jaren tachtig en begin jaren negentig ,,gingen we in een paar jaar van 60 naar 500 werkgroepen. En van een paar honderd naar 10.000 vrijwilligers.'' In de eerste helft van de jaren negentig volgde de verbreding van de activiteiten. Naast hulp bij de asielprocedure legde VluchtelingenWerk zich toe op de integratie van de vluchtelingen. Naast mensenrechtenorganisatie kreeg VluchtelingenWerk meer en meer het karakter van een welzijnsorganisatie voor vluchtelingen. In de tweede helft van de jaren negentig tenslotte, volgde de verbreding van de doelgroep van VluchtelingenWerk. De overheid voerde zelf een actiever integratiebeleid en introduceerde zogenaamde inburgerings-contracten voor vreemdelingen. Menig lokale VluchtelingenWerk-organisatie boorde, op verzoek en met subsidie van de gemeente, geheel nieuwe doelgroepen aan. Naast de vluchteling bedienden ze voortaan ook andere nieuwkomers in Nederland met tal van inburgeringsactiviteiten.

De uitwaaiering van activiteiten en doelgroepen maakte het VluchtelingenWerk steeds moeilijker duidelijk te maken wat de organsatie nou precies doet en voor wie ze het doet. Daarbij kwam dat de sympathie voor asielzoekers onder de Nederlandse bevolking tanende was. VVD-leider Bolkestein haalde kritiek op de instroom van vreemdelingen uit de taboesfeer. VluchtelingenWerk werd zo in het defensief gedrongen.

Het bestuur zwengelde vorig jaar een discussie aan over de identiteit en de strategie van VluchtelingenWerk. Wie is de doelgroep en wat gaat de organisatie voor haar doen? De discussie kreeg twee maanden geleden een nieuwe impuls toen duidelijk werd dat de organisatie, door tegenvallende subsidie van het ministerie van justitie, dit jaar fors moet bezuinigen.

Het bestuur wil terug naar VluchtelingenWerk als mensenrechtenorganisatie voor asielzoekers die in eigen land gegronde vrees hebben vervolgd te worden. Weg van VluchtelingenWerk als welzijnsorganisatie. Bestuurslid Heinrich Winter haalde de toorn van zijn achterban over zich heen toen hij deze zomer het dagblad Trouw liet weten dat VluchtelingenWerk voortaan alleen nog ``echte'' vluchtelingen wil helpen.

Voor de gestaalde kaders onder de achterban van bevlogen vrijwilligers was het moeilijk te verkroppen dat hun VluchtelingenWerk in navolging van de politiek nu ook onderscheid maakt tussen `echte' en `niet echte' vluchteling (lees: economische vluchteling).

Bij directies van VluchtelingenWerk in grote steden leidden de uitlatingen over `echte' vluchtelingen tot grote verwarring. Zij hadden de laatste jaren miljoenen aan overheidssubsidies weten binnen te halen door niet alleen inburgeringsactiviteiten voor `echte' vluchtelingen te organiseren, maar ook voor alle andere nieuwe vreemdelingen in de gemeente.

,,We hebben de afgelopen jaren keuzen gemaakt en organisaties opgebouwd waarin evenwicht gevonden is tussen inzet voor vluchtelingen en werken voor andere asielzoekers en nieuwkomers'', zegt Jan van der Werff van VluchtelingenWerk Rijn IJssel. ,,Een heroriëntatie die deze situatie op losse schroeven stelt legt een bom onder de opgebouwde expertise. Daarbij is het ook de vraag of je voor gemeenten nog een interessante samenwerkings- en subsidiepartner bent.''

De uitlatingen over de `echte' vluchteling heeft pas ècht kwaad bloed gezet bij de vluchtelingen zelf. Directeur Fatma Ozgümüs van de VON kan haar woede met moeite de baas: ,,Door zo'n onderscheid te maken gaat VluchtelingenWerk op de stoel van Justitie zitten. Het bestuur van Vluchtelingenwerk haalt de IND rechts in.''

Het bestuur van Vluchtelingenwerk heeft zes jaar geleden onder leiding van de toenmalige voorzitter Jan Nico Scholten veel bevoegdheden van de directie naar zich toegetrokken (inclusief een honorarium van een paar ton per jaar) en heeft die sindsdien niet of nauwelijks meer los gelaten, tot ergernis van velen. ,,Ik had gehoopt dat de autocratische en bureaucatische bestuursstijl zou verdwijnen na het vertrek van Jan Nico Scholten vorig jaar en de komst van een verenigingsraad'', zegt Frits Florin, bestuurslid van het eerste uur en lid van de Verenigingsraad.

Het bestuur zelf erkent dat het er niet in is geslaagd afstand te nemen.De spanning tussen bestuur en apparaat leidde vorige maand tot het onverwachte ontslag van directeur Dick Oosting. De pogingen van Amnesty en andere leden-rechtspersonen om te bemiddelen ten spijt. Jacques Willemse van Stichting Oecumenische Hulp (SOH), mede-oprichter van VluchtelingenWerk heeft de handdoek nu in de ring gegooid. Hij is halverwege de laatste ledenvergadering boos weggelopen om nooit weer terug te keren. Willemse heeft geen vertrouwen meer in het bestuur, en al helemaal niet in het komende organisatie-advies.

Andere ledenrechtspersonen dreigen zijn voorbeeld te volgen. Directeur Kees Bleichrodt van het UAF sluit niet uit dat het UAF zich terugtrekt als lid-rechtspersoon van VluchtelingenWerk.

VluchtelingenWerk gaat een lange tijd van interne discussie tegemoet, zo verzucht menigeen binnen en buiten de vereniging - juist in een periode dat belangenbehartiging voor vluchtelingen belangrijker is dan ooit.