`De VN kunnen ons hooguit beschermen tegen de hel'

Wie hen tegenkomt bij de zaal van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York, ziet meteen dat het vrienden zijn. Hun lichaamstaal is informeel, hun toon vertrouwelijk. VN-chef Kofi Annan luistert geconcentreerd naar Sashi Tharoor die met hem meeloopt. De jongensachtige verschijning met vrolijke oogopslag, in zwart pak met Indiaas boord, praat snel op hem in. Hij begeleidt de secretaris-generaal tot aan de zaal en spoedt zich daarna terug naar zijn kantoor: weer een vrij moment in Annans dolle dagschema benut.

Shashi Tharoor (43) – Indiër, geboren in Londen, opgeleid in India en Amerika – geldt als de-man-achter-Kofi Annan. Hij is directeur communicatie en speciale projecten in zijn kabinet. Invloedrijk, welbespraakt en energiek, zo staat hij te boek in de internationale diplomatie. Het World Economic Forum in Davos noemde hem vorig jaar een `wereldleider van morgen'. Tharoor werkt nu 21 jaar bij de VN sinds hij begon bij de vluchtelingenorganisatie UNHCR in Genève. Destijds al leerde hij Annan kennen. Hij was tot 1997 Annans speciale assistent toen deze chef was van de afdeling vredeshandhaving. Tharoor was daardoor nauw betrokken bij VN-debacles als Bosnië, Somalië en Rwanda. Hij leidde het VN-team dat verantwoordelijk was voor de VN-vredesoperatie in ex-Joegoslavië.

,,Shashi beschikt over kille logica maar is ook sociaal zeer intelligent. Die combinatie maakt hem tot een unieke topman'', zegt een oud-VN-collega. ,,Soms gaat hij als denker te snel en is hij de heining al overgeklommen, grote stofwolken achterlatend, terwijl de rest van de vergadering nog drie haltes terug zit te puffen. Maar dan remt Kofi hem weer af.'' Een VN-ambassadeur: ,,Shashi is zeldzaam down to earth. Hij weet waar de VN niet kunnen ingrijpen.'' Een andere topdiplomaat noemt hem ,,een typische aanhanger van het neutraliteitsdenken bij de VN''.

Tharoor verliet India in de jaren zeventig om zich op de Fletcher School of Law and Diplomacy van Tufts University bij Boston te laten scholen voor een internationale carrière. Los van zijn ,,geliefde en onmogelijke vaderland'' zal hij nooit komen: hij is tevens een leider van een nieuwe lichting Engelstalige Indiase schrijvers, samen met onder anderen Arundhati Roy en Vikram Seth. Hij heeft vijf boeken op zijn naam staan, die in Amerika veel aandacht hebben getrokken. Van romans tot politieke studies met titels als The Great Indian Novel en India: From Midnight to the Millennium. Hij is ook literatuurrecensent voor grote Amerikaanse media.

De dag na het tafereeltje bij de vergaderzaal zit Tharoor achter zijn computer in zijn kamer op de 38ste etage, vlakbij Annans kantoor. Hij maakt nog snel een briefje af. Op een plank staat een foto van hem met president Clinton. Zodra de toekomst van de VN, de regionale crises en zijn dubbelleven aan de orde komen, barst een spraakwaterval los.

Wat heeft u geleerd van Bosnië, Somalië en Rwanda?

,,Een van de lessen van deze nachtmerries is dat de VN alleen moeten optreden als zij een constructieve bijdrage kunnen leveren, met een realistisch mandaat en adequate middelen. Dat betekent dat de secretaris-generaal soms nee moet zeggen. De VN zijn een weerspiegeling van de wereld waarin wij leven. Wij kunnen alleen doen wat regeringen ons toestaan te doen. Onze successen en mislukkingen zijn voornamelijk gebaseerd op drie dingen: het mandaat, de middelen en de politieke wil die de eerste twee ondersteunt. Als er geen politieke wil is, krijg je een mandaat dat niet realistisch is of halfslachtig – zoals in Bosnië – en middelen die niet geschikt zijn voor het mandaat.

,,De ironie van Bosnië is deze: in 1992 vroeg de Veiligheidsraad aan secretaris-generaal Boutros-Ghali of vredeshandhaving daar gepast was. We reisden er naartoe, spraken alle partijen en rapporteerden aan de Veiligheidsraad: vredeshandhaving werkt daar niet. Binnen een paar maanden werden er toch VN-vredeshandhavers gestuurd. Zij gingen daar naartoe, omdat er geen politieke wil in de Veiligheidsraad bestond om een andere troepenmacht te sturen om de oorlog te beëindigen. Pas toen de politieke wil wijzigde – in juli 1995 – werd die beslissende interventie mogelijk. Zo zonden de VN eerst vredeshandhavers, terwijl er geen vrede te handhaven was. En na het vredesakkoord van Dayton (november 1995) zond de NAVO strijders, terwijl er geen strijd meer was. De wereld stelde zijn prioriteiten op de Balkan achterstevoren.

,,Er zijn fundamentele lessen uit elke missie te trekken. In 1995 hebben we de vredesoperatie opgezet in Oost-Slavonië, en een van de lessen van Bosnië was dat we er op een robuuste manier ingingen. Voor een relatief klein gebied hadden we meer dan 9.500 manschappen die zeer goed bewapend waren. Wij gebruiken voorts de fout van de VN om niet te interveniëren in Rwanda voortdurend als moreel voorbeeld. In zijn recente toespraak tot de Algemene Vergadering zei Kofi Annan: wij worden achtervolgd door wat er is gebeurd in Rwanda. Toen was de Veiligheidsraad het er over eens helemaal niets te doen.''

Heeft u iets fout gedaan in al die conflicten?

Zuchtend: ,,We deden bij Bosnië alles om te wijzen op de gevaren van het beleid. We schreven stukken en spraken met ambassadeurs. We traden in het openbaar op. Wat hadden we als internationale dienaren meer kunnen doen?''

Leren de organisatie en haar lidstaten wel genoeg lessen? Zij zijn nu al negen jaar bezig met de Servische dictator Miloševic. En hij zit nog steeds op zijn plaats.

Grijnzend: ,,Daar ga ik geen commentaar op geven.''

Geen commentaar op geven? Dit raakt het hart van uw werk: de VN zijn net een wederbouwoperatie in Kosovo begonnen, als gevolg van zijn acties.

,,Verwijdering van staatshoofden is geen taak van de VN, en niet mijn zaak.''

De Amerikaanse VN-ambassadeur Holbrooke heeft gezegd dat de VN-operatie in Kosovo bepalend is voor de toekomst van de organisatie.

,,Ik kies niet graag één probleem uit als bepalend voor de toekomst van de VN. We kunnen bevolkingsgroei, milieuafbraak en armoede ook al niet voorkomen. Natuurlijk is Kosovo heel belangrijk voor de VN. In Kosovo kozen de NAVO-bondgenoten ervoor buiten de VN om te opereren. Maar uiteindelijk brachten ze het probleem terug bij de VN. En de VN zijn er nu om die samenleving van de grond af op te bouwen en democratische instituten te vestigen. Het was een NAVO-oorlog, nu is het een VN-vrede.''

De regionale crises houden aan. Bent u bezorgd over de toekomst van de VN omdat zij niet al die conflicten aankunnen?

,,In 1995 verkeerden we in een crisis toen Bosnië, Somalië en Rwanda de succesverhalen van de jaren negentig – Cambodja, Mozambique, El Salvador, Haïti – compleet overschaduwden. Vervolgens weigerde de Veiligheidsraad twee of drie jaar lang elke nieuwe operatie goed te keuren. Regeringen waren niet langer bereid de VN verantwoordelijkheden toe te vertrouwen, die we aan het einde van de Koude Oorlog verwachtten. Dat was onhoudbaar. Nu ben ik minder bezorgd over de toekomst omdat we tekenen zien dat de wereldgemeenschap de noodzaak van een VN-rol ziet, zoals nu met de succesvolle interventie in Oost-Timor. Ondanks alle beperkingen is er een multinationale troepenmacht naartoe gegaan. Het is nog geen macht onder VN-vlag, maar ze zal zeker veranderen in een echte VN-macht als onderdeel van een toekomstig VN-bestuur in Oost-Timor.''

Hoe legt u uit aan al die duizenden mensen die in Kosovo en Oost-Timor zijn afgeslacht, dat u niet bezorgd bent?

,,Ik zeg niet dat ik niet bezorgd ben over wat er met die mensen is gebeurd. Wij hebben geen eigen permanent leger! Als we eerder in Oost-Timor hadden moeten ingrijpen, had dat moeten gebeuren met troepen van regeringen. Kunt u mij één regering in de wereld noemen, de uwe inbegrepen, die bereid was troepen naar Oost-Timor te sturen, terwijl de Indonesiërs die niet wilden accepteren? Pas toen president Habibie troepen toeliet, kon alles van start gaan. Het is niet zo dat Kofi Annan maar met zijn vingers hoeft te knippen om troepen uit te sturen. Hij werkte de klok rond in de Oost-Timorcrisis, hij heeft er in tien dagen tijd meer dan honderd telefoontjes aan besteed om president Habibie en de wereld naar deze oplossing toe te duwen. Dat is het beste wat de VN kunnen doen, en hij deed het!''

Maar de hulp van de VN kwam te laat voor de mensen die werden vermoord.

,,Tragisch, ja. Idealiter had de raad moeten optreden voordat al die mensen omkwamen, maar de raad trad tenminste op. En als u beweert dat het wel anders kon en iemand daar naar binnen had kunnen gaan, de dag na het referendum over de onafhankelijkheid van Oost-Timor, om de levens te redden van de mensen die zijn vermoord door de milities, dan is dat uw fantasie!''

Er is nu geen crisis bij de VN?

,,Nee. De wereld bulkt van de problemen, waarop de VN het enige antwoord zijn. De erkenning daarvan zoals nu in Kosovo en Oost-Timor brengen ons terug op de plaats die de VN altijd hebben ingenomen: de VN zijn niet het panacee voor alles, maar er zijn problemen waarvoor de ervaring, kennis, bekwaamheid en universaliteit van de VN het beste zijn wat de wereld kan opbrengen. Misschien zijn er vergelijkbare uitdagingen die ook rijp worden voor een oplossing. Congo, Sierra Leone, Ethiopië en Eritrea – allemaal verantwoordelijkheden die alleen de VN op zich kunnen nemen. Er zit geen NAVO in Afrika, die het kan doen. Er zijn te veel delen van de wereld, waar geen alternatief is voor de VN.

,,Ik heb zelf de uitzonderlijke waarde van de VN van nabij gezien toen ik in het vluchtelingenwerk in Zuidoost-Azië zat. Uit Vietnam vluchtte een familie met een baby en een iets groter kind in een kleine boot. Zonder motor, water en eten. Drie dagen lang hielden ze zich in leven met regenwater en hoop. De ouders sneden in hun vingers zodat de baby het bloed kon opzuigen om in leven te blijven. Ze werden gered door een schip. Bij aankomst in Singapore bemiddelde ik bij hun ontscheping. Ze waren zo verzwakt dat ze niet meer op hun benen konden staan en gingen meteen op een stretcher naar het ziekenhuis. Een paar maanden later zag ik dezelfde familie weer: hersteld, goed gevoed en goed gekleed, op weg naar een nieuw leven in de VS. De VN kunnen ontscheping en een immigratievisum regelen. Dat is onze kracht: dingen doen voor het welzijn van de mensheid, die niemand anders kan.''

Maar hoe kunt u zeggen dat er geen crisis is: de NAVO heeft dit voorjaar nog de verlamde Veiligheidsraad in Kosovo gepasseerd.

,,Kofi Annan heeft toen gezegd dat er situaties kunnen zijn waarin militaire actie, buiten de raad om genomen, noodzakelijk is door de mislukking van het diplomatieke proces. Wij hadden geen twijfel over de morele noodzaak van een interventie om de gruwelijkheden in Kosovo te stoppen, maar hadden die liever via de Veiligheidsraad gehad. Een herhaling zal schade berokkenen aan het systeem van internationale veiligheid. Dezelfde NAVO-landen zullen niet blij zijn als morgen vijftien landen in Oost-Azië ineens bij elkaar komen en een zestiende land aanvallen. De NAVO-actie schept geen gezond precedent.''

De Nederlandse VN-ambassadeur Peter van Walsum zei vorige maand tegen deze krant: `Het blijft modderen bij de VN.'

,,Ik zou verbaasd zijn als dit de samenhangende weerspiegeling van zijn standpunt is. Ik heb vandaag nog met hem gesproken over de opwindende maand die hij achter de rug heeft als voorzitter van de Veiligheidsraad. Hij is erg belangrijk geweest, zoals bij Oost-Timor. Ik geloof niet dat Peter geringschattend over zijn eigen rol doet.''

Wat zegt u tegen critici die de VN afschrijven?

,,Dag Hammarskjöld (VN-secretaris-generaal van 1954 tot 1961) zei heel treffend: de VN zullen de mensheid niet naar het paradijs brengen, maar tegen de hel beschermen. Inderdaad, wij kunnen geen perfecte wereld creëren, maar wel verhinderen dat de ergste excessen in deze wereld erger worden. Wij zijn bij de VN een merkwaardige combinatie van idealisme en Realpolitik. Als je geen idealist zou zijn, zou je hier niet werken. En als je geen Realpolitiker zou zijn, zou je hier niet overleven. Wij doen de idealistische dingen binnen het raamwerk van een wereldorde, en die is realistisch.''

Elke keer als zo'n regionale crisis uitbreekt, lijkt de hamvraag: wat is het belang voor supermacht Amerika om betrokken te raken?

,,Aan de meeste van de 45 laatste VN-vredesoperaties doen de VS niet mee. Wij vragen de VS niet hun troepen naar elke operatie te sturen. Wij willen hun politieke steun. En dat ze hun deel van de rekening betalen.''

De Republikeinen in het Congres eisen al jaren hervormingen bij de VN, anders betalen ze de Amerikaanse VN-schuld van gemiddeld 1,5 miljard dollar niet af. Hoe ver zijn de hervormingen nu?

,,Kofi Annan heeft geweldige vooruitgang geboekt binnen het Secretariaat en de fondsen en programma's die aan hem rapporteren. Hij is zo'n beetje klaar met wat binnen zijn vermogen ligt. Het interessantst is de vorming van een bestuurlijk team dat alle afdelingen en bureaus beslaat. Elke week zitten nu samen rond zijn tafel de hoofden van UNDP, UNICEF, UNHCR, de vredeshandhavers, en ga zo maar door, om hun inspanningen in de wereld te coördineren. We hebben geen concurrerende bureaucratieën meer, waarvan de VN altijd is beschuldigd.

,,Verder werken we aan VN-huizen in elk land, waarin alle VN-bureaus samenwerken, en zijn de contacten met de private sector verviervoudigd. Ook de Veiligheidsraad behoeft hervorming, om representatiever te zijn en andere werkelijkheden te weerspiegelen dan die uit 1945 bij de oprichting. Maar daar moeten wel 188 lidstaten mee akkoord gaan.''

Flirten de VN niet te veel met het sterrendom door de benoeming van allerlei goodwill-ambassadeurs, zoals de acteur Michael Douglas.

,,Dat is bedoeld om de publieke interesse in de VN te versterken. Als we (ex-basketballster) Magic Johnson aanstellen als `Boodschapper van Vrede', zeggen we niet dat hij de problemen in Angola gaat oplossen. Maar via hem bereik je een aantal basketballfans, die anders misschien niet over de VN en hun goede werk zouden nadenken.''

Dan het imago van Kofi Annan zelf. Wat vindt u van de beschuldigingen aan zijn adres van `Chamberlain-gedrag' in de crisis rond Irak?

,,Complete nonsens!''

Zou hij nog een keer naar Bagdad gaan voor een gesprek met Saddam Hussein, zoals in februari vorig jaar, een reis die u meemaakte?

,,Als het hem gevraagd wordt, absoluut. Zijn analyse was vorig jaar steeds dat deze crisis met diplomatie moet worden ontkracht omdat we ons doel in de gaten moeten houden: doorgaan met een monitoringsysteem voor massavernietigingswapens, dat voorkomt dat Irak een bedreiging voor zijn buren vormt. Toen Kofi eind vorig jaar werd beschuldigd van appeasement en mensen spraken over bombarderen, zei hij: wat gebeurt er de ochtend na de bombardementen? Als je doel het behoud van een monitoringsysteem is, zal bombarderen dat bereiken? Wel, hij heeft gelijk gekregen. Tussen de bombardementen en vandaag, tien maanden later, zijn er geen inspecties in Irak geweest.''

Maar het was een schijnovereenkomst tussen hem en Saddam in Bagdad: er waren geen wapens in de presidentiële paleizen, die de VN mochten inspecteren.

,,U kunt de overeenkomst niet bekritiseren voor iets dat verder gaat dan wat hij daar moest doen. De wereld was in februari vorig jaar klaar om een oorlog in de Golf tegemoet te zien op een moment dat de enige kwestie was: toegang tot presidentiële plaatsen. En Kofi Annan haalde die toegang binnen. Een triomf. Als een resultaat van zijn onderhandelingen gingen we daar naar binnen en stelden we vast dat er inderdaad geen wapens waren.''

De oud-chef van het VN-wapeninspectieteam, Richard Butler, heeft Kofi Annans gedrag onlangs `hoogst alarmerend' genoemd omdat ,,hij Iraks uitdagingen en bedrog verdoezelde met diplomatie''.

,,Het is alsof je een soldaat kritiseert voor het gebruik van een wapen. Het is de taak van een secretaris-generaal om diplomaat te zijn.''

De buitenwereld kan toch de indruk krijgen dat Kofi Annan te flexibel is geweest tegenover Bagdad.

,,Zijn doel was zeer duidelijk: doorgaan met inspecties. Volgens hem was diplomatie het juiste middel. Volgens anderen was bombarderen een beter middel. Met diplomatie waren er nog wel inspecties, met bombarderen niet meer. Vertelt u me wat beter is!''

Is Saddam Hussein een dictator?

Gnuivend: ,,We hanteren hier geen woordenboekdefinities van deze begrippen.''

Geeft uw antwoord niet exact de lastige positie van de VN aan: ze kunnen de waarheid niet zeggen.

,,Nee, dat is het niet. Het zou dom zijn van de VN om dingen te zeggen die hun vermogen belemmeren resultaten te boeken. Ik zou u vandaag niet beledigen, als ik u morgen moet overreden.''

Over dictators gesproken: Miloševic heeft uw carrière ook anderszins beïnvloed. Door zijn acties had u geen tijd om boeken te schrijven.

Lachend: ,,Het was jarenlang achttien uur per dag, zeven dagen per week Joegoslavië. Na het Dayton-akkoord waren mijn weekeinden plotseling weer op orde omdat de NAVO al het militaire werk deed. Ik heb sindsdien één boek geschreven. Eind 1996 werd Kofi Annan tot secretaris-generaal gekozen, en nu zijn mijn vrije avonden en weekeinden weer verdwenen.''

U wordt leider van een nieuwe generatie Indiase schrijvers genoemd.

,,Ik wijs dat soort etiketten af. Ik ben heel erg een Indiase burger. Ik heb een aantal reacties op de wereld: sommige uit ik in mijn schrijven, sommige in mijn werk. Ik compartimenteer mijn twee levens. Ik probeer niet te veel over de VN te schrijven, en ik betrek India niet in mijn werk bij de VN. Ik moet de onpartijdigheid en discretie van de VN behouden, en met mijn literaire pet op vrij zijn om ideeën en gedachten te uiten. Dat is soms best moeilijk.''

In uw laatste boek, `India: From Midnight to the Millennium', beschrijft u deze armlastige mammoetnatie met ruim een miljard inwoners, 17 talen en 22.000 dialecten als een barometer voor de toekomst.

,,Ik citeerde de Britse historicus E.P. Thompson die zo ver ging om te zeggen dat India het belangrijkste land is voor de toekomst van de wereld. Hij zei dat alle samenvallende invloeden in deze wereld via de Indiase samenleving lopen. Hij zei ook dat er niet één idee is, dat wordt aangehangen in het Westen of het Oosten, dat niet actief is in een of andere Indiase geest. Dat maakte veel indruk op mij.

,,India moet nog veel werk maken van alle problemen. Maar het Indiase experiment is nog steeds bewonderenswaardig, om een hele bevolking uit armoede en wanhoop te trekken via democratie en pluralisme, om een nationale identiteit te creëren die niet chauvinistisch is maar pluralistisch, van religies, kasten, talen, regio's en huidskleuren. Een geweldig experiment dat ik van harte ondersteun. En daar echoot dan mijn VN-leven.''

India is: de VN in één land?

,,In veel opzichten, ja. In de VN en in India werken mensen met verschillende huidskleuren, die verschillende kleren dragen en verschillend voedsel eten, en toch proberen samen dezelfde dromen te dromen.''

Kosovo was een NAVO-oorlog, nu is het een VN-vrede

Verwijdering van staatshoofden is geen taak van de VN