Ook het volkskapitalisme kan wreed zijn

Drees had de AOW. Den Uyl de oliecrisis. Gaat premier Kok de geschiedenis in als de man die het volk net op tijd wegtrok van de rand van de financiële vulkaan?

De minister-president van alle Nederlanders maakt zich in een intervieuw in het Twintigste jaarboek voor het democratisch socialisme zorgen over de opgeblazen papieren winsten. Op de aandelenmarkten in de Westerse wereld. En op de Nederlandse huizenmarkt, waar de prijzen in geen verhouding meer staan tot de reële waarde. Kok vreest sneeuwbaleffecten als de speculatiewinsten omslaan in verlies.

Hedendaags kapitalisme is het thema van de bundel, die afgelopen maandag werd gepresenteerd. Een intrigerende keus. Toeval bestaat immers niet. Maandag was het twaalf jaar minus een dag geleden dat een crash op Wall Street de beursgraadmeter op 19 oktober 1987 met 22,6 procent omlaag sleurde. Dit weekend is het jubileum van de eerste deel van de koersval die de grote crash van 1929 op de Amerikaanse effectenbeurs inleidde.

Is Koks hartekreet een typische uiting in het doemseizoen? ,,De bladeren vallen van de bomen en de algemene beschouwingen zijn geweest. Ik zat te wachten op het moment waarop de boodschap van de president van De Nederlandsche Bank zou komen'', zei premier Lubbers naar aanleiding van kritiek op het kabinetsbeleid van de grote monetaire roerganger. Dat was ook 19 oktober, maar toen was het 1990.

Snijdt Koks angst voor de vulkaan hout? Treden de sneeuwbaleffecten ook echt op? In het bewustzijn van een hele generatie is de beurskrach van 1929 inwisselbaar met de grote depressie van de jaren dertig. Alsof de crash de economie mee de afgrond injoeg. Dat oorzakelijk verband was er toen niet, en is er nog steeds niet.

De crash van 1987 is, terugkijkend, dankzij prompt crisisbeleid van de centrale banken niet meer dan een miniscule buiging geweest in een reeks van langdurige koersstijgingen op de aandelenmarkt die samenviel met jaren van een economische hoogtij. Ook de dramatische koersval vorig jaar oktober heeft financieel en economisch nauwelijks invloed gehad, althans in het Westen. De financiële economie van aandelenkoersen gedraagt zich juist steeds onafhankelijker van de werkelijke economie van bedrijfswinsten en banengroei, al kruisen zij van tijd tot tijd wel elkaars wegen.

De prijsstijgingen op de Nederlandse huizenmarkt zijn indrukwekkend, maar trekt een prijsval de economie het moeras in? Kelderende prijzen pakken dramatisch uit voor sommige huiseigenaren die zich diep in de schulden hebben gestoken: het bedrag van hun leningen blijft gelijk, maar het huis wordt steeds minder waard. Dat drukt wat (luxe) consumptie of besparingen, maar de economie als geheel moet dat een tijdje kunnen doorstaan.

Daarbij helpt dat de huizenmarkt twee schokdempers heeft. De rentepercentages op hypotheken liggen langere tijd vast, zodat een rappe rentestijging maar vertraagd doorwerkt. En de meeste mensen zien hun huis primair als een woning, niet als een belegging die zij dagelijks kunnen verhandelen. Dat moet paniekverkopen bij voorbaat smoren.

In economische zin is Koks waarschuwing twijfelachtig, maar politiek is het een voltreffer. Het volkskapitalisme heerst. En de politici weten dat. Afgelopen week overtroffen verschillende politieke partijen elkaar bijvoorbeeld in hun roep om wetswijziging nadat Justitie na een serie vrijspraken afzag van hoger beroep in de BolsWessanen voorkenniszaken. Bedriegers van het volkskapitalisme mogen hun verdiende straf niet ontgaan, zo is nu het sentiment.

Kok bereidt Nederland en met name zijn eigen achterban voor op het feit dat het volkskapitalisme geen gratis lunch is. Koks eigen kiezers zullen, als de prijzen kelderen, voor het eerst de repercussies voelen. Beleggen en huizen kopen zijn geen voorrecht meer van inwoners van Aerdenhout en Haren. Drie miljoen huishoudens hebben een eigen woning, 2 miljoen huishoudens zijn particuliere beleggers en ,,maar'' 1,8 miljoen mensen zijn vakbondslid.

De laatste beleggers en huizenkopers die in de markt zijn gestapt, zijn tevens de kwetsbaarste. Zij hebben doorgaans de minste financiële buffers om tegenslagen op te vangen en zij hebben ook de minste ervaring met marktfluctuaties. Plotselinge onzekerheid die volgt op een financiële krach kan latente onlustgevoelens in de samenleving (vreemdelingenhaat, angst voor criminaliteit) kanaliseren in de richting van meer extreme partijen, ter linker- en rechterzijde.

In Amerika, meer dan ooit ons voorland, voert P. Buchanan bijvoorbeeld een campagne voor de presidentsverkiezingen op rechts-nationalistische thema's die de vergeten kleine man en arbeider moeten boeien. Hoge cijfers in de opiniepeilingen scoort hij op dit moment niet, maar dat kan veranderen als de financiële vulkaan gaat spuwen.