Onschuldige Biënnale Istanbul

De Biënnale van Istanbul heeft de reputatie dat zij beladen thema's aansnijdt. Maar op de onlangs geopende zesde Biënnale is dit zeker niet het geval. ,,Na de aardbeving moesten we vermijden iemand voor het hoofd te stoten'', zegt Fulya Erdemci, de directeur van de Biënnale.

Ze ligt op een bed en kijkt treurig voor zich uit. Het kussen naast haar is leeg. `Ik haat seks', staat in de marge van de foto. Maar waarom? De bevolking van Istanbul zal zich deze vraag nooit stellen want op het laatste moment besloten de organisatoren van de Biënnale in de Turkse stad het affiche van de Finse kunstenares Elina Brotherus terug te trekken.

,,Alles wat met seks te maken heeft ligt moeilijk in Turkije'', aldus Fulya Erdemci, de directeur van de Biënnale. ,,En na de aardbeving (van 17 augustus, waarbij ten minste 15.000 mensen om het leven kwamen, red.) heeft Turkije al zoveel problemen dat we vonden dat we alles moesten vermijden om wie dan ook voor het hoofd te stoten.'' Een afbeelding van een clown die onder het water ligt te slapen, trof hetzelfde lot. ,,Je kunt de afbeelding zien als een verwijzing naar de dood. De clown slaapt, maar misschien dat hij nooit meer wakker wordt'', aldus Erdemci.

Mensen niet voor het hoofd stoten – het lijkt een nieuwe ontwikkeling in de geschiedenis van de Biënnale, die dit jaar voor de zesde keer in Istanbul gehouden wordt. In het verleden had de Turkse kunstmanifestatie de reputatie dat zij een voorkeur had voor politiek beladen thema's. De toekomst van de islam, de positie van de vrouw in islamitische maatschappijen, het kwam allemaal aan de orde en de controverse werd daarbij niet geschuwd. Op het allerlaatste moment had de organisatie kunnen besluiten om de tentoonstelling om te gooien of nieuwe werken toe te voegen die de aardbeving als thema haddden. In Turkije immers heeft de natuurramp (en dan vooral de gebrekkige hulp van de overheid aan de slachtoffers) tot een diep debat geleid over de efficiency en legitimiteit van de Turkse staat. Maar de organisatie hield alles bij het oude.

Heeft de Biënnale in Istanbul met haar zwijgen een hoofdstuk afgesloten en de `politiek' uitgebannen? Volgens directeur Erdemci hangt het er allemaal van af hoe je die term definieert. ,,In de tentoonstelling is er inderdaad geen enkele directe verwijzing naar de aardbeving of Kosovo, maar de politieke dimensie is er nog steeds. De politiek ligt meer in de vragen die de kunstwerken oproepen dan in een boodschap die zij direct uitdragen.''

Sefa Saglam is zo'n voorbeeld van een kunstenares die aan de marge met de politiek opereert. In het Dolmabahce-paleis, waar een groot deel van de Biënnale is ondergebracht, is een aantal werken van haar te zien. Slaan heet een van haar installaties. Een lage tafel (van het type dat in Koranscholen wordt gebruikt) mist een van de vier poten. Naast de tafel ligt een stuk hout, maar dat is te groot om de vierde poot te kunnen zijn. Op het stuk hout staat in Arabische lettertekens in bloedrood neon het begin van een oud Turks gezegde: `Waar ze je slaan zullen rozen bloeien'.

Opstand tegen de traditie, de islam als bedreiging – het zijn kernthema's van de geschiedenis van het moderne Turkije, dat wil breken met het islamitische, vermeend archaïsche Midden-Oosten en deel van het moderne, seculiere Europa wil zijn. ,,Uiteindelijk heeft het werk van Saglam een sterk politieke dimensie'', aldus Erdemci.

Ondanks de afwezigheid van `de politiek' leidde de Biënnale in Turkije opnieuw tot enige opschudding. Een criticus schreef dat er alleen maar artiesten uit de tweede divisie waren ingehuurd. Maar de kritiek, aldus Erdemci, ,,was uiteindelijk het gevolg van een misverstand''. Veel mensen in Turkije hebben niet de mogelijkheid om de nieuwste internationale ontwikkelingen in de kunst te volgen, bijvoorbeeld omdat ze geen geld hebben om tentoonstellingen in Europa af te reizen of omdat ze geen andere taal dan het Turks beheersen. ,,Hierdoor was het besef hier nog niet doorgedrongen dat het pure schilderen aan een spectaculaire rentree bezig is en dat de `hype' van de installaties voorbij is. Daardoor lijkt het alsof wij in Istanbul eigenzinnig een lijn hebben uitgezet, terwijl je in feite internationaal overal dezelfde ontwikkelingen ziet.''

Biënnale Istanbul, tot 30 oktober.