Een beetje bijzonder zijn is leuk, niet?

Cecilia Bartoli beschouwt haar onlangs verschenen The Vivaldi Album, als een cadeautje, voor het nieuwe millennium, voor het publiek èn voor Vivaldi.

De lach van een diva is uit duizenden herkenbaar. Cecilia Bartoli (Rome, 1966) is daarvan het levend bewijs. Welluidende zinsmelodieën en meisjesachtig gegiechel wisselt af in een voortdurende stroom, eerder fascinerend door de natuurlijke zangerigheid van haar stem dan door de diepzinnigheid van haar bespiegelingen. Zodra het onderwerp het rechtvaardigt, antwoordt Bartoli het liefst met een kwinkelerende vocale uithaal. Spreken over muziek staat haar tegen, vertelt ze. ,,Uiteindelijk is de kwaliteit van de componist bepalend voor het succes van diens muziek. Niet wat ik hier nu vertel.''

Het publiek en de verkoopcijfers wijzen anders uit. Een signeersessie van `La Bartoli' gaf de Amsterdamse Bijenkorf vorig seizoen het aangezicht van een kindervrij attractiepark en met het uitkomen van de nieuwe cd The Vivaldi Album prijkt in menige etalage opnieuw haar gestalte, afgebeeld in een zinnenprikkelend gewaad. Binnenskamers lijkt Bartoli in weinig op de Romeinse schone van achter de winkelruit. De glazen muiltjes zijn verruild voor spekzolen. Ze lacht. ,,Ach, de commercie!'' Het onderwerp interesseert haar weinig. Elk middel is geoorloofd voor haar eigenlijke doel: de operamuziek van Antonio Vivaldi introduceren bij het grote publiek.

Vivaldi is Bartoli's missie, ongeacht het feit dat sommige musicologen zijn werk bestempelen als een open kraan waaruit onafgebroken veel van hetzelfde stroomt. ,,Musicologen, mijn hemel! Vivaldi onderscheidt zich juist door zijn kleurrijke onvoorspelbaarheid. Dramatische momenten klaren opeens op, luchtige passages versomberen als de zon die achter een wolk verdwijnt. Melancholie en lyriek wisselen elkaar voortdurend af. Is er één andere componist die de sfeer van een mistige dag in Venetië in muziek kan vangen? Vivaldi bezat de gave alle denkbare sentimenten in muziek te vertalen. En ook de manier waarop hij de menselijke stem kan laten versmelten met het geluid van andere instrumenten is, wat mij betreft, ongeëvenaard. Musicologen mogen vinden wat ze willen, maar ík geloof heilig in het belang van deze muziek.''

Zo populair als Vivaldi's opera's waren in zijn eigen levensdagen, zo marginaal is het belang ervan heden. Slechts één van de vierennegentig opera's die Vivaldi componeerde verscheen in druk. De overige wachten, voor zover ze bewaard zijn gebleven, in archieven op betere tijden. Op aanraden van haar broer ging Bartoli op zoek naar deze veronachtzaamde kant van Vivaldi's oeuvre. In de bibliotheek van Turijn ploegde zij door stoffige stapels bladmuziek en kopieerde zij aria's van microfilm. ,,Het ligt misschien niet voor de hand dat ik als zangeres zelf op zoek ga naar muziek waar ik in geloof. Maar het is leuk om een beetje bijzonder te zijn, niet? En nadat ik eenmaal had kennisgemaakt met de geestelijke muziek van Vivaldi, wilde ik méér. Nieuwsgierigheid is de belangrijkste drijfveer die er is. Nieuwsgierigheid geeft me het gevoel dat ik leef.''

Het eigenlijke onderzoek was ronduit een nachtmerrie, vertelt Bartoli. ,,Er was zo ontzettend veel! Ik heb al lezende uiteindelijk maar een selectie gemaakt op grond van inhoudelijke variëteit.'' Virtuoze aria's die oorspronkelijk voor castraten werden gecomponeerd klinken naast meer lyrische aria's, die Bartoli zelf niet zonder reden het beste bewijs van Vivaldi's genie noemt. ,,De cd laat in zeventig minuten natuurlijk maar een topje van de ijsberg van Vivaldi's operastijl zien, maar ik hoop wel dat het me is gelukt over te dragen hoeveel meer hij in zijn mars had dan De Vier Jaargetijden.''

Virtuositeit

Door verder te kijken dan de oppervlakte van de noten, rijp je als interpreet. Bartoli raadt iedere musicus zonder meer aan een `privé-queeste' te ondernemen naar de bronnen van de muziek. De vraag is of haar nieuw verworven inzichten ook weerklinken in haar aanpak, in de zo overrompelend virtuoos klinkende versieringen die op The Vivaldi Album als op een ornithologische staalkaart de revue passeren. ,,Natuurlijk! Door mijn onderzoek zag ik dat Vivaldi's virtuositeit nooit zonder betekenis is, dat al die trillers en versieringen ten dienste staan van de expressiviteit. Er is virtuositeit in allerlei stemmingen. Lyrisch, heroïsch, tragisch – alles overeenkomstig de tekst. Daarom is het ook zo noodzakelijk dat je als zanger een goede balans vindt tussen virtuositeit en tekstexpressie. En om dat te kunnen, is het weer van belang dat je eerlijk bent in je kunst, en weet: ik ben niet alleen een zangeres, ik ben ook een vrouw, en een vrouw met hersens bovendien. Alleen wanneer je jezelf als uitgangspunt neemt, kun je de kwaliteit van de muziek op het publiek overdragen en behoud je de spontaniteit die op het podium broodnodig is.''

Vanaf haar geboorte groeide Cecilia Bartoli op tussen klinkende voorbeelden, opgevoed door een zingende vader en een zingende moeder, die beiden een professionele solocarrière verruilden voor een vaste baan in een operakoor om tijd te hebben voor het stichten van een gezin. ,,Met andere muzikantenkinderen vrij rondrennen door de Terme di Caracalla, de kamelen en olifanten van mijn eerste Aïda'', mijmert ze. ,,De muziek is me in mijn bloed gaan zitten. Maar mijn droom lag aanvankelijk ergens anders. Toen ik dertien was, introduceerde een vriendinnetje me in de wereld van de flamenco-dans. De ballerina's, de muziek, de entourage – het was of ik door de bliksem was getroffen. `Mama', zei ik, `dit is wat ik wil met mijn leven!' Maar mijn moeder zag in dat leven van flamenco erg lastig zou zijn. Ze stuurde me naast het flamencodansen naar trompet- en pianoles en zei: `Nou Cecilia, laten we nu ook maar eens kijken of je een beetje een stem hebt.'''

Wat werd gebracht als een grappig experiment, bleek een gouden idee. Aan de hand van de moeder die haar leerde lopen, ontwikkelde Bartoli stap voor stap haar stem. ,,Mijn moeder ontdekte na een tijdje pas dat mijn stem misschien wel `interessant materiaal' zou kunnen bieden, maar ze wist dat elke vorm van dwang mijn aandacht meteen zou doen verslappen. En dus hield ze mijn nieuwsgierigheid op een luchtige manier levend. De zanglessen die ze me gaf waren dag na dag een openbaring. Ik ontdekte iets in mijn lichaam waar ik me voordien nooit bewust van was. Komen die geluiden echt uit míj!? Wow! En dan verheugde ik me erop te zien wat ik de volgende ochtend weer zou kunnen bereiken. Als er al een reden is voor mijn succes nu, ligt die besloten in de aanpak van mijn moeder destijds.''

Oude muziek

Begin twintig was Bartoli toen ze werd gecontracteerd door Decca en begon aan een loopbaan waarin aanvankelijk de nadruk lag op de opera's van Mozart en Rossini. Vanaf haar eerste optredens oogstte zij de bewondering van zowel het grote publiek als van grote dirigenten. Muti, Karajan, Barenboim en vooral Nikolaus Harnoncourt, die ze roemt als haar mentor en voor wiens stimulerende invloed geen loftuiting te ver gaat. Harnoncourt opende Bartoli de oren voor de rijkdommen van de oude muziek, en nog steeds onderscheidt zij zich van veel andere operadiva's door in haar werk een grote nadruk te leggen op barokmuziek. ,,Wanneer je heel vroeg in je ontwikkeling wordt begeleid door iemand met een zodanige persoonlijkheid en fantasie, ben je een gezegend mens. Mijn bewondering voor Harnoncourt kende geen grenzen. Hij leerde me hoe je in muziek je eigen individualiteit en gevoelens kunt weerspiegelen, en hoe je daarvoor de moed vindt. Daniel Barenboim leerde me plezier te hebben in het muziek maken. Hij wees me op de humor in de noten, liet zien hoe je die tot uitdrukking kan brengen en hoe je elasticiteit in je frasering behoudt. Harnoncourt en Barenboim zijn onvergelijkbare grootheden, maar zonder hun invloed was ik niet de zangeres die ik nu ben.''

Elk seizoen houdt Bartoli consequent vast aan een strikte balans tussen opera en recitals, al past in de kleine recitalzalen doorgaans slechts een klein deel van haar lijvige schare fans. Grootschaligheid versus kleinschaligheid, kloeke extravaganza versus omfloerste intimiteit. Daarin schuilt de kracht van haar stem en haar persoonlijkheid, en alleen in een combinatie van beide factoren voelt ze zich gelukkig. ,,Ik zou niet meer zonder die variëteit kunnen. Recitals vergen intellectuele invoeling, subtiliteit en een hele directe sensitiviteit in het spelen met de woorden, in opera fascineert me de magie. Maar het vasthouden aan een wisselwerking is niet moeilijk, het werkt juist heel productief. Je wordt een betere operazangeres wanneer je veel recitals zingt. Klein repertoire vergt zoveel kleuren en nuances in de manier waarop je de muziek vertolkt – dat helpt wanneer je vervolgens de schaal vergroot naar opera. En een recital zingen is óók acteren. Je vertelt de mensen verhaaltjes, en dat vereist een enorme inlevingskunst. Maar acteren gaat me natuurlijk af. Het is een beetje zoals het dansen. Ik vind het heerlijk om te doen. En je steeds in andere situaties verdiepen, dat is toch de ultieme droom van iedere zangeres?''

Geen wonder dus dat Bartoli er voor de nabije toekomst van droomt te schitteren in een gehele opera van Vivaldi. Ze doet pogingen operahuizen voor haar idee te interesseren. Welke opera staat nog te bezien, welk huis evenzeer. Maar met The Vivaldi Album heeft ze de eerste stap van de door haar beoogde Vivaldi-revival gezet. ,,Mijn cd is een cadeautje voor het nieuwe millennium, voor het publiek én voor Vivaldi'', zegt ze. Opvallend genoeg blijft de relativerende klaterlach dit keer uit.

Cecilia Bartoli, The Vivaldi Album. (Decca, 466 569-2)

Alleen Vivaldi kan

de sfeer van een mistige dag in Venetië vangen

Ik ben niet alleen een zangeres, ik ben ook een vrouw, met hersens