Droom Chagall bijna voltooid

Ruim twintig jaar geleden begon Marc Chagall met het ontwerpen van vensters voor de Stefanskerk in Mainz. Ze zijn nu bijna klaar. ,,Een joodse kunstenaar, in een christelijke kerk, in Duitsland. Het is een prestatie dat het project geslaagd is.''

Jarenlang droomde de Franse schilder Marc Chagall van zwevende engelen in een fel blauwe hemel met bijbelse figuren. Maria, Abraham, Adam en Eva – allemaal waren ze omringd door engelen. In de Stefanskerk in Mainz wordt Chagalls droom werkelijkheid. Het grootste deel van de ramen die hij voor de kerk ontwierp is af. Overal zweven de engelen in een kobalt-blauwe hemel. ,,Het zijn er zoveel en ze bewegen zich lenig, dat het lijkt alsof ze elk moment de kerk in vliegen'', zegt priester Klaus Mayer in de Stefanskerk.

Volgend jaar zijn de laatste zes Chagall-ramen klaar en is het kunstwerk van de schilder voltooid. Chagall zelf zal ze niet meer zien. De meester stierf in 1985 op 98-jarige leeftijd. Ruim twintig jaar geleden begon hij aan het project om de vensters van de 14de-eeuwse Stefanskerk te ontwerpen. Chagalls raamschilderingen maken deel uit van de wederopbouw van de kerk, die in de Tweede Wereldoorlog grotendeels werd vernietigd.

Negentig jaar was Chagall (1887-1985) toen hij na lang touwtrekken inging op het verzoek van priester Mayer, die hem had gevraagd de ramen voor zijn kerk te maken. Chagalls eerste ramen, die uit 1957 dateren, waren beroemd en golden als meesterwerken op het gebied van glasschilderkunst met bijbelse figuren.

De kathedraal van Metz en Reims zijn van Chagall-ramen voorzien; evenals de kunstacademie van Chicago.

Maar met Duitsland wilde Chagall aanvankelijk ,,niets meer te maken hebben'', zegt Mayer in zijn kerk, die op een heuvel ligt in de wijnstad. Chagall was van oorsprong een Russische jood; de last van de Duitse misdaden tegen de joden in de Tweede Wereldoorlog drukte zwaar op hem. Na drie jaren van briefwisselingen en ontmoetingen, lukte het Mayer om Chagall te overtuigen.

De schilder, die in 1937 Fransman werd, was volgens Mayer met zijn Russisch-joodse achtergrond de aangewezen kunstenaar voor het project. Tenslotte hadden Chagall en zijn assistent Charles Marq ook de `vredesramen' ontworpen voor de Verenigde Naties, voor de synagoge van de Hadassah-Hebreeuwse universiteit bij Jeruzalem en voor de All Saints-kerk in het Engelse graafschap Kent.

Chagall wilde met de ramen van de Stefanskerk in Mainz vooral verzoening symboliseren tussen Frankrijk en Duitsland en verzoening tussen joden en christenen. In geen Duitse stad is de roerige geschiedenis tussen Fransen en Duitsers zo tastbaar als in Mainz. In drie oorlogen stonden de buurlanden tegen over elkaar. Tegelijkertijd ontbreekt het niet aan tekens van verbondenheid. Alleen al de Stefanskerk zelf herinnert aan Frankrijk, het geboorteland van de gotiek.

Chagalls ramen zijn daarom meer dan een belangrijk voorbeeld van moderne Europese kunst. Ze zijn ook een politiek symbool, een vredesboodschap voor het naoorlogse Europa. Het is maar zelden dat de Duitsers zich kunnen vinden in een naoorlogs vredessymbool, maar Chagall is het gelukt met zijn mystieke ramen in de Stefanskerk zo'n symbool te ontwerpen.

,,Een joodse kunstenaar, in een christelijke kerk, in Duitsland. Deze combinatie alleen al was zo delicaat. Het is een prestatie dat het project geslaagd is'', zegt Mayer. De oude priester met zwarte trui en ribfluwelen broek houdt wekelijks lezingen over de Chagall-ramen.

De negen ramen die Chagall tot zijn dood in 1985 heeft gemaakt, zijn al te bezichtigen in de kerk te Mainz. Een stad die de gelovige Chagall achteraf heel gepast vond voor zijn ramen. Johannes Gutenberg, de uitvinder van de boekdrukkunst, had er in 1455 immers de eerste bijbel gedrukt. De overige vensters worden voltooid door Chagalls vriend en assistent Charles Marq, 76 jaar oud en een van de meest gerenommeerde glasblazers in Europa. Over het ontwerp van elk raam hebben Chagall en Marq zich nog samen gebogen.

In totaal zijn er 28 stenen portalen in de kerk. Zodra deze in september 2000 van ramen zijn voorzien, zal de Stefanskerk gehuld zijn in een zee van blauw licht, want de vensters zijn gemaakt van een brede schakering blauwe kleuren.

Blauw is een meditatieve kleur, blauw straalt rust uit en blauw is de kleur van de mysterieuze blauwe hemel. Daarom heeft Chagall op het blauw geblazen glas zijn bijbelse dromen geschilderd uit het Oude en Nieuwe Testament: het paradijs, Mozes die met zijn geboden van de berg komt, de ark van Noach met de witte vredesduif, Maria in Nazareth en het hemelse Jeruzalem met koning David. Alles en iedereen is omringd door Chagalls sierlijke engelen, die over de ramen zweven.

,,Al de eerste blik op de ramen fascineert'', zegt Mayer. ,,De kleuren drukken een optimistisch levensgevoel uit, hoop, vreugde, leven''. Chagall heeft het bovennatuurlijke natuurlijk gemaakt. `Supra-natural' noemt Mayer de stijl van Chagall, die zelf nooit in de kerk is geweest. De films over de Stefanskerk heeft hij grondig bestudeerd. ,,Chagall wil ons met zijn ramen in de geheime en mystieke wereld van God voeren. De jubel over de schepping, planten, bomen, de zee, land – alle beelden uit de natuur heeft Chagall verwerkt. Alleen een mysticus is in staat zulke ramen te ontwerpen.''