Rechtspositie gedetineerden is in gevaar

De penitentiaire inrichting Over-Amstel, meer bekend als de Bijlmerbajes, lijdt aanhoudelijk verlies. Dit is al jaren zo. De kolossale torens zijn moeilijk voor honderd procent te bezetten en de tijdrovende interne en externe aan- en afvoerwegen zullen een forse kostenfactor blijven. Nu het cellentekort lijkt op te lossen en er zelfs leegstand dreigt, ligt de Bijlmerbajes onder vuur.

Een manager met groot gevoel voor `getallen' en `producten', maar zonder menselijk inzicht, heeft nu als oplossing gevonden om de bestemming van een deel van de Bijlmerbajes te wijzigen. Indien een populatie met een hogere dagprijs dan de gewone penitentiaire populatie de Bijlmerbajes zou bevolken zou het penitentiaire complex uit de rode cijfers komen. Het hardnekkige gerucht wil dat men het zoekt in zo'n concentratie van bijzondere inrichtingen in één of meer torens. Men voegt in deze plannen gebouwelijk samen: het Penitentiair Selectie Centrum, het Pieter Baan Centrum, het F.S. Meyers Instituut, de Forensische Observatie- en Begeleidings Afdeling (FOBA) en eventueel ook jeugdigen.

Het ministerie van Justitie zegt dat er van die plannen nog niets vaststaat, waardoor het in de gelegenheid wordt gesteld met tot achter de komma uitgewerkte financiële plannen op tafel te komen, voordat een principiële discussie is gevoerd.

Het kost weinig verbeelding om te constateren dat zo'n toren in de volksmond de `gekkentoren' zal gaan heten, zodat iedereen bij de ingang reeds gebrandmerkt is. Over het feit of dat nu wel zo gunstig is, is nog met geen woord gerept. Jeugdigen (maar niets is nog zeker) zullen de voor deze groep onontbeerlijk geachte faciliteiten missen (zoals sportvelden, recreatieruimte, frisse lucht). Ook is het de vraag of een zo groot aantal sociotherapeutische medewerkers dat voor deze doelgroepen nodig is, in Amsterdam te werven is. Waarschijnlijk niet. Observandi, dus nog niet eens veroordeelde mensen, zullen in deze `gekkentoren' de kappen moeten delen met de monniken die al wel ter beschikking zijn gesteld.

Eenvoudige verticale overplaatsingen van de ene verdieping naar de andere en dus van de ene rechtspositie naar de andere zullen tersluiks kunnen plaatsvinden – zoals dat destijds gebeurde tussen de FOBA en andere afdelingen – en zal de rechtspositie van iedereen aantasten. Mensen die thans nog naar het Pieter Baan Centrum ter observatie worden gestuurd zijn wantrouwig, maar kunnen soms nog geloven in een onafhankelijk oordeel. Indien ze gestuurd worden naar de `gekkentoren' met als één van de afdelingen het Pieter Baan Centrum zullen ze zo zeker weten dat er sprake is van meerdere handen op één buik, waarvan zij de dupe zijn of worden.

De `getallen en product'-managers zullen te laat leren dat menselijke emoties en betekenisgeving een rol van belang spelen, ook in de penitentiaire samenleving. `Te laat' betekent in dit geval te veel en overbodig leed, een kans op schending van rechtsposities en op de lange duur meer kosten.

F.H.L. Beyaert is emeritus-hoogleraar forensische psychiatrie en voormalig geneesheer-directeur van het Pieter Baan Centrum.