`Ik protesteer al jaren tegen het regime'

Biljana Srbljanovic schrijft toneelstukken waaruit alle moraal lijkt te zijn verdwenen. Op die manier pleit zij voor een nieuwe moraal, een nieuwe maatschappij. ,,Het buitenland toont minachting voor ons, het Servische volk, en wij tonen minachting voor andere volken. Dat moet veranderen.''

Ze schrijven fascistische kitsch en citeren de haatdragende taal uit de kranten. Ze terroriseren hun gezin en verraden vlijtig hun naasten. Leuke mensen komen in de voorstelling Familiegeschiedenis Belgrado niet voor. Zelfs de kinderen hebben niets aardigs. Hun spelletjes zijn wreed en cynisch want de kinderen spelen de volwassenen na. In een niemandsland van vuil en vuilcontainers imiteren zij gezinnetjes die alleen nog bijeengehouden worden door angst. Panische, razende angst, adembenemend acrobatisch in scène gezet door regisseur Frans Strijards en de acteurs van Art & Pro.

Biljana Srbljanovic, de schrijfster, voltooide haar Familiegeschiedenis Belgrado net vóór de NAVO-bommen. Haar verschrikkelijke personages zijn slachtoffers van een schrikbewind dat zij zelf in het zadel hielpen en hun oorlog aan het familiefront wijst zowel achteruit naar de oorlogen die Servië anno 1998 reeds had gevoerd als vooruit naar de oorlog die nog moest komen. Biljana Srbljanovic maakt deel uit van een volk dat sinds Miloševic aan de macht kwam voor veel ellende heeft gezorgd. Daar schrijft zij over, daar praat zij over – zonder valse schaamte. ,,Ik voel me niet schuldig'', zegt ze, ,,ik protesteer al jaren tegen het regime. Al weet ik niet of ik genóeg heb gedaan.'' We praten in een hotel op een zonnige ochtend. Biljana Srbljanovic is in Amsterdam om naar de voorstelling van Art & Pro te komen kijken en ook een beetje om de wereld een genuanceerder beeld van het Servische volk te geven.

Genuanceerder? De Serviërs in Familiegeschiedenis Belgrado zijn toch ongenuanceerd slecht? ,,Ik heb expres overdreven'', zegt ze. ,,Ik laat mensen zien die door hun gewelddadige angst het leven van hun slachtoffers en van henzelf verpesten. In heel zijn groteske vorm is het stuk een oproep iets van het leven te maken inplaats van het te verpesten. Meer Serviërs dan je denkt staan open voor zulke signalen. Niet alle Serviërs zijn identiek aan het regime. Ons land heeft ook een ander gezicht. Wij hebben emoties en gevoel voor humor, wij zijn normale mensen. Het zou dom van ons zijn om te geloven: `De bad guys, dat zijn wij, en de good guys, dat zijn degenen die tegen ons vechten'.'` Biljana Srbljanovic vecht vooral tegen `de minachting voor mensen'.

,,Het buitenland toont minachting voor ons, het Servische volk, en wij tonen minachting voor andere volken. Die houding moet veranderen. Ik wil geen nationalistische, chauvinistische, xenofobische, fundamentalistische, orthodoxe cultuur; ik wil een open maatschappij.'' Voor haar ideaal gaat Biljana Srbljanovic elke avond de straat op. Met gelijkgestemden. ,,We verzamelen ons op het marktplein. Dan beginnen we te lopen en we besluiten de avond met een speech. We maken een hoop lawaai en proberen de stad wakker te schudden. We willen dat het regime aftreedt; we willen vrije verkiezingen onder internationale controle. We willen ook vrije media. Onze beweging groeit. Nu er Albanezen zijn die Serviërs vermoorden beginnen Serviërs te begrijpen dat zij precies hetzelfde met de Albanezen hebben gedaan. Dat het uit moet zijn met die zinloze vernietigingsdrift.''

Enig gevaar lopen de demonstranten wel. ,,De politie slaat en arresteert onze mensen, maar als je snel genoeg bent krijgt ze je niet te pakken.'' Biljana Srbljanovic hoopt op steun uit het buitenland. Waar ze al vóór de bombardementen op hoopte. Volgens haar heeft de NAVO z'n geld aan die bommen verspild. ,,De internationale gemeenschap had dat geld beter kunnen stoppen in steun aan onafhankelijke kranten en aan scholen voor volwassenen, om het Servische volk een hoger moreel en politiek bewustzijn bij te brengen. De internationale gemeenschap had ziekenhuizen voor de armen kunnen steunen en zo kunnen laten zien dat niet de hele wereld tegen de Serviërs is.'' Biljana Srbljanovic is 29 en pacifist. Omdat ze niet in gewelddadige oplossingen gelooft, gelooft ze ook niet dat Milosevic moet worden vermoord. ,,Ze moeten hem voor het Haagse tribunaal slepen. Nog een lijk erbij, daar hebben we niks aan.''

In haar oorlogsdagboeknotities schrijft ze: `Ik word bevangen door heimwee naar mijn vroegere land: de Joegoslavische Federatie, dat mooie, grote, gevarieerde, vreedzame land waar ik geboren ben.' Haar dagboeknotities, die ze per e-mail de wereld in zond, verschenen van 1 mei tot en met 26 juni 1999 in het dagblad Trouw. Nu hebben Trouw en Art & Pro ze in een boek gebundeld. Naast haar dagboeken publiceerde Biljana Srbljanovic tot nu toe drie toneelstukken en Familiegeschiedenis Belgrado, haar tweede stuk, werd bekroond op een Servisch theaterfestival.

Je zou denken dat het regime haar stukken verbood, maar in Belgrado staat Familiegeschiedenis Belgrado al een dik jaar op het repertoire. ,,Wij hebben'', zegt Biljana Srbljanovic, ,,een dictatuur die weinig om theater geeft. Die ons onze gang laat gaan. Alleen weten de managers van de theaters dat nog niet. Zij zijn bang om ontslagen te worden als ze kritisch toneel op de planken brengen. Maar wat hebben ze eigenlijk te verliezen? Ze hebben geen geld, geen mogelijkheid om wat dan ook te produceren. Ik zeg ze: maak dan toch ruimte voor een armoedig maar belangwekkend theater.'' Voor haar nieuwste stuk, het vierde, heeft ze nog geen theater gevonden.

,,Het gaat over de vraag hoe fascisme kan ontstaan. Ik heb altijd een jong en enthousiast publiek gehad, de zalen zaten vol, maar nu beginnen de managers te zaniken dat m'n stukken zo pessimistisch zijn, dat ik zo'n negatief beeld van ons volk naar buiten breng. Wat dus absoluut niet waar is. Fascisme is massa-hypnose. Het is heel gemakkelijk om deel van een meute te zijn, om te denken dat je met elkaar iets speciaals bent. Je sluit je aan bij de massa en vergeet het kwaad waar het `m om is begonnen. Dat kwaad rakel ik weer op. Dingen die je ervan weerhouden een normaal menselijk wezen te zijn stop ik bij elkaar in een snelkookpan. Zodat je je vóór de explosie afvraagt: `Waarom gedragen we ons nog slechter dan beesten?',,Zulke vragen zijn goed voor ons land. En misschien ook wel voor andere landen.''

`Familiegeschiedenis Belgrado'. T/m 30/10 Rozentheater, Rozengracht 117, Amsterdam. Op 3 en 4/11 Saskia Theater, Arnhem, op 5 en 6/11 Toneelschuur, Haarlem. De `Oorlogsdagboeken' zijn in die theaters te koop. Inl. (020) 6207953.