Boetti ordent de wereld met borduurwerk

Toen hem ooit gevraagd werd wat volgens hem de betekenis is van kunst antwoordde Alighiero e Boetti: `Ons eraan herinneren dat we ooit met de goden samen waren'.

Een bondiger antwoord had hij niet kunnen geven. Deze Italiaanse Arte Povera-kunstenaar heeft een oeuvre nagelaten dat zo kleurrijk en lichtvoetig is dat we gemakkelijk uit het oog verliezen dat hij zichzelf een serieuze en hoge taak had gesteld. Boetti (1940-1994) wilde het ontwerp, het disegno zoals hij het noemde, van de schepping zichtbaar maken. Niet dat hij de illusie had dat hij hier ooit in zou slagen, en evenmin beschouwde hij dit disegno als een onveranderlijk iets. Boetti geloofde niet in dogma's of in een onveranderlijke waarheid. Over zijn werken zei hij in een interview dat het ,,geen kunstobjecten zijn maar suggesties voor benaderingen van de werkelijkheid, en van het leven.'' Boetti bedacht poëtische systemen waarin getalsstructuren, spelletjes met letters en woorden, en plattegronden en kaarten een belangrijke rol spelen.

Boetti is niet zo beroemd als sommige van zijn Arte Povera-collega's, Mario Merz, Giuseppe Penone en Michelangelo Pistoletto. Waarschijnlijk omdat zijn oeuvre in formeel opzicht zeer divers en dus ongrijpbaar is. Maar dat ongrijpbare is nu juist een grote kwaliteit van Boetti, die doorging met zichzelf te vernieuwen. Onder jongere beeldende kunstenaars heeft hij inmiddels de status van cultfiguur gekregen. Het is onbegrijpelijk dat de Nederlandse musea geen aandacht aan dit werk besteden.

Het werk van Boetti bestaat voor een groot deel uit paren van tegenstellingen. Voor iedere stelling die hij poneerde zocht hij vervolgens naar het tegendeel. In 1972 voegde hij het woordje e (en) tussen zijn voor- en achternaam: ,,Alighiero is de meer kinderlijke, uiterlijke kant [...] zo wordt ik genoemd door de mensen die mij kennen. Boetti is meer abstract [...]''

De Londense Whitechapel Art Gallery wijdt een zeldzame overzichtstentoonstelling aan Boetti en maakte een zorvuldige keuze van veertig werken. Een van de vroegste obecten is een groot glazen raam met spijlen dat tegen de wand rust, zodat door het raam alleen de witte muur is te zien. Het is getiteld Niente da vedere niente da nascondere niets te zien en niets te verbergen, een parodie op het Amerikaanse, minimalistische dogma van het autonome kunstwerk. Later gebruikte Boetti de tekst opnieuw, ondermeer in een klein vierkant borduurwerkje, waar de letters van de tekst als een puzzel geborduurd zijn in prachtige felgekleurde blokjes, terwijl in het midden vier blokjes zijn opengelaten waar alleen het wit van het doek te zien is, met in elk blokje een raadselachtige kalligrafie.

In 1971 vertrok Boetti naar Afghanistan, waar hij tot 1979 een groot deel van het jaar verbleef. Hij raakte er bevriend met wevers en borduurders, die veel van zijn werken hebben uitgevoerd. Voor een deel zijn dit teksten waarbij de letters willekeurig over het vlak zijn verdeeld: bijvoorbeeld Ordine/Disordine (orde/wanorde), Segno/Disegno (teken/tekening), Udire tra le parole (tussen de woorden horen). Een van de mooiste werken op de expositie is een Urenboom, geborduurd in glanzend wit, die het verloop van 00 tot 24 uur visualiseert in een boomstructuur.

Bekend zijn Boetti's grote geborduurde wereldkaarten. De landen zijn hier weergegeven in de kleur en in het patroon van de vlag van het betreffende land. De opeenvolgende wereldkaarten laten in één oogopslag zien hoe de geo-politieke verhoudingen aan het veranderen zijn. Boetti zei hierover: ,,De geborduurde wereldkaart is voor mij de ultieme schoonheid. Ik deed niets voor dat werk. Ik koos niets, omdat de wereld gemaakt is zoals die is, ik tekende hem niet; de vlaggen zijn zoals ze zijn, ik tekende ze niet; met andere woorden ik deed absoluut niets; wanneer het basisidee er eenmaal is, is de rest geen keuze meer.'' Signatuur, de uniciteit van het kunstwerk, al deze typisch westerse kenmerken hadden voor Boetti geen betekenis.

Boetti is een vroeg voorbeeld van de `nomadische kunstenaar' die een brug slaat tussen verschillende culturen. Alleen dit al maakt zijn werk actueel: op het moment is overal te zien hoe de fixatie op de eigen westerse traditie in de kunst aan het verdwijnen is. Maar bovenal heeft Boetti heeft een rijk oeuvre gecreëerd dat een hartstochtelijke poging is om een beeldende vorm te vinden voor de onderliggende samenhang der dingen, of juist voor het ontbreken daarvan, of misschien voor allebei tegelijk: een beeldende vorm voor ons grote maar vergeefse verlangen naar ordening en samenhang.

Boetti: The maverick spirit of Arte Povera. Tentoonstelling van Alighiero e Boetti in de Whitechapel Art Gallery, Whitechapel High Street, Londen. Tot 7 november. Di–zo 11-17 uur, wo 11-20 uur. Catalogus BP 19,95.