We waren toe aan Big Brother

Vier maanden geleden werd Big Brother unaniem verketterd. Door plebs én elite. Die tijd is lang voorbij. Big Brother lééft – meer nog dan Goede Tijden ooit gedaan heeft.

,,Wacht even, hoor.'' Ina Putter, coördinator van een onderzoeksschool op de Vrije Universiteit, opent het mapje `bigbrother' op haar pc. Op het scherm verschijnen de scores van de Big Brother pool. Wanneer iemand het Big-Brotherhuis in Almere moet verlaten, raadt een tiental werknemers van de afdeling sociale psychologie wie het wordt. Een goede naam levert punten op. In januari trakteert de winnaar op taart in de koffiehoek, waar nu dagelijks de nieuwste ontwikkelingen in het programma worden doorgenomen.

Ook Lukas Verduijn (20) is verslaafd. Hij heeft een `Big Brother website' ontworpen (surf.to/BigBro), en met mensen die hij heeft leren kennen via internet heeft hij twee weken geleden tennisballen met briefjes voor de bewoners in de tuin van het huis gegooid. Opbeurende teksten, moppen, liefdestestjes `om te kijken wie bij wie past'. En maandag hebben ze een aquarium gebracht met achttien visjes die ze naar zichzelf vernoemd hadden. Dat staat nu in de woonkamer van het Big-Brotherhuis. ,,Grappig dat daar een Lukasje rondzwemt.''

Big Brother lééft – meer nog dan Goede Tijden ooit gedaan heeft. We lijken de schaamte die een dergelijk voyeurisme nog niet zo lang geleden met zich mee zou hebben gebracht, helemaal voorbij. Fans die de gebeurtenissen in het Big-Brother-huis op internet volgen, reageren verontwaardigd als de camera's worden uitgezet `als het net leuk wordt'. Alsof de buren de slaapkamer ingaan en de voyeur roept chagrijnig: ,,Doen ze de gordijnen dicht!''

We hebben er dan ook geleidelijk aan kunnen wennen, de afgelopen jaren: mensen die de intiemste momenten uit hun gevoelsleven voluit toonden op tv. Het begon met programma's als Het spijt me, dat mensen op plantaardige wijze hielp hun ruzies bij te leggen, en All you need is love, waarin potentiële liefdespartners redelijk serieus maar evengoed op prime time aan elkaar werden gekoppeld. Wat minder serieuze, kwis-achtige datingshows waren een volgende stap. Dan is het ook al gauw niet meer genoeg om zoekgeraakte familieleden en kennissen te achterhalen zoals in Spoorloos; in Memories worden, lekkerder om te zien, vroegere geliefden opgedoken.

Ook op hun homepages op internet toonden mensen steeds meer van zichzelf – in dagboekschrijfsels en letterlijk, via tot in de slaapkamer opgestelde webcams. Exhibitionisme werkt aanstekelijk; iedereen wil zijn fifteen minutes of fame. Wie ze nog niet gehad heeft, stuurt gewoon een funny home video naar de tv waarin zijn kind van een fiets valt.

Maar we zijn de schaamte pas echt voorbij geraakt door recalcitrante types als Theo van Gogh en Menno Buch, die respectievelijk tekenden voor een ongeremde datingshow-parodie (De Hunkering) en een parade van exhibitionisten met extreme seksuele fantasieën (Seks voor de Buch). Nu lijkt Robert ten Brinks All you need buitengewoon braaf. We waren kennelijk aan Big Brother toe.

Wij allemaal, wel te verstaan. De man/vrouw in de straat kijkt, intellectuelen kijken, columnisten kijken, de psychologen die het programma in de media verguizen, kijken. Dat het programma onethisch zou zijn, wat alle media om het hardst roepen, verklaart voor een belangrijk deel de fascinatie. Want het idee is niet nieuw. Al in 1991 maakte de tv-producent Erik Latour voor de KRO het programma Nummer 28, over zeven mensen in een huis. Kort daarna begon MTV met The Real World — van hetzelfde laken een pak.

Maar Big Brother genereerde al publiciteit vier maanden vóór het programma begon. Meest negatieve publiciteit. Mensen zouden tot in wc en douche gefilmd worden, er zou sprake zijn van `wurgcontracten', huisartsen in Almere maakten zich kwaad, psychologen wezen op het gevaar voor posttraumatische stress-stoornissen, ook voor thuisblijvende familieleden van de deelnemers die zwaar onder druk zouden komen te staan. Zelfs de dierenbescherming protesteerde, na geruchten dat de deelnemers met kerst zelf een kalkoen zouden moeten slachten en dat een zwangere kat achter de hand zou worden gehouden voor als het programma saai werd.

En ook hier weer geen onderscheid tussen `plebs' en `elite'. Big Brother werd unaniem afgekeurd. Trouw kopte `Psycholoog acht zelfdoding niet uitgesloten', een verslaggever van Privé tekende subtiel op dat de toegang tot het het BB-kantoor lijkt op Check Point Charlie, terwijl het meubilair `twintig jaar geleden ook al niet meer modern was'. De producenten hadden het zelf allemaal niet beter kunnen regisseren. Want hoe harder iedereen tegen de serie ageert, hoe meer mensen om acht uur hoopvol afstemmen op Veronica.

Waar hopen ze, we, eigenlijk op? Waarom kijkt iedereen? Het is altijd lekker om naar andere mensen te kijken, zegt Dr. P. Kerkhof, sociaal-psycholoog aan de Vrije Universiteit en deelnemer aan de Big Brother pool. ,,Ook naar je buren op de camping. Maar dit kun je de volgende dag ook nog eens met iedereen bespreken. Hoe die mensen ruzie maken! Dat druist zó in tegen hoe je als psycholoog wordt opgeleid, dat je altijd concreet moet zijn. Laatst maakte iemand een ander het verwijt `je bent stiekem', maar hoe dan precies, dat kon ze niet utleggen.'' En behalve over dergelijke groepsprocessen gaat het gesprek regelmatig over de vraag, in hoeverre het programma schadelijk kan zijn voor de deelnemers. Maar ook over plattere zaken. ,,Natuurlijk komen ook de internetroddels aan de orde'', vertelt Ina Putter. ,,De Playboy zou Tara 20.000 gulden hebben geboden, dat vindt iedereen dan te weinig.''

Zo laat Big Brother elk onderscheid tussen `plat' en `verheven' verdwijnen. In Het Blauwe Licht sprak Stephan Sanders het ene moment nog over de mogelijkheid dat er `dissidenten' zouden komen in deze `totalitaire situatie', maar kort daarna zei hij gewoon `dat Ruud eruit moet', want dat was `weer een Brabants accentje minder'. Het enige waar de intellectuele elite zich misschien nog op kan laten voorstaan, is dat ze ook praten over mensen die kijken. Of over mensen die praten over mensen die kijken.

Big Brother is kijken naar mensen en praten over mensen in het kwadraat. Meer dan dat is het niet.