Populair

Wat is precies de lelijkheid van Saragossa? Zijn het de net te hoge flats, die net te dicht opeen staan? Zijn het de doodgeboren boulevards? Is het de stuiptrekkende schoonheid van de halfgesloopte binnenstad? Is het de Basiliek, dit `eindstation voor veetransporten' – maar dat zei iemand uit Amerika, waar alle stations op kerken lijken.

Saragossa was nog maar kort geleden Franco's lievelingsstad, en als de gangbare opinie van de jaren twintig en dertig zich had doorgezet, dan was half Europa zo volgebouwd. Democratie leefde alleen nog aan de noordrand van het continent. Niet-democratische alternatieven waren populair, beter passend bij de moderne tijd vonden de elites toen: het fascisme in Italië, het Portugese corporatisme van professor Salazar, het falangisme van Primo de Rivera en Franco, de `nationale' dictatuur van de Griek Metaxas.

Links was uitgeput, de politieke discussie vond plaats binnen rechts. Salazar, Franco, Metaxas en zelfs Mussolini lieten de oude, bestaande machten grotendeels voortbestaan, ontleenden hun gezag daar zelfs aan. De nationaal-socialisten in Duitsland en Oostenrijk wilden geen enkel compromis, niet met de kerk, laat staan met de monarchie. De eersten waren in wezen conservatief, de anderen juist niet. De eersten duurden het langst.

Ik zit op het plein voor de Basiliek, naar men zegt een ontwerp van de Generalissimo zelf, en dat is eraan af te zien. Er zitten nog twaalf blanken, en we lezen twaalf verschillende kranten. Vier zwarte mannen proberen ons een zakkam te verkopen. We gaan vooruit, maar alles is dun als glas.