`Ik ben een marginale Amerikaan'

Als verslaggever kroop Gay Talese in de huid van gangsters, kunstenaars en sporters en portretteerde ze in The New York Times en Esquire. Nu legt hij de laatste hand aan zijn opus magnum waarin hij zijn levensloop vertelt aan de hand van de restaurants waar hij at.

Hij rijdt langzaam voor, op de afgesproken plek aan het noordeinde van het eiland. Zijn auto, een witte Triumph TR3 uit 1957, blinkt in de zon. Het is bijna veertig graden Celsius; de schrijver is gekleed in een stijlvol, wit zomerkostuum, met gleufhoed en choker.

Gay Talese (67) stapt uit en verontschuldigt zich. Had het vraaggesprek plaatsgehad in Manhattan, zegt hij, dan was hij `vanzelfsprekend verschenen in een driedelig maatkostuum'. Maar hier, in Ocean City, New Jersey, heeft hij zijn kleding aangepast. Hij laat zijn pakken overigens maken in Parijs, door familieleden. De Talese's zijn van oudsher kleermakers en ontwerpers. Begonnen in Calabrië, de hak van Italië. Daarna in Parijs. Zijn vader maakte de oversteek naar Amerika. Gay – afgeleid van het Italiaanse Gaetano – heeft de traditie niet voortgezet. Hij leeft van zijn pen. Maar het beroep van zijn voorvaderen zit nog in zijn bloed: hij kleedt zich met zorg en smaak.

De Triumph, zegt hij terwijl we die ochtend naar zijn huis op het eiland rijden, heeft hij al veertig jaar. Hij is er zuinig op. In dezelfde auto reed hij midden jaren zestig met zijn vrouw en dochters naar de Bonanno's. Naar Bill, zoon van de roemruchte mafiabaas Joe Bonanno, die toen was ondergedoken. Bill Bonanno had de leiding van de familie noodgedwongen overgenomen. Het was in de tijd van de zogeheten Bananenoorlog: een bloedige strijd met een afvallige die een deel van de organisatie had meegenomen. Alle mafiafamilies in New York raakten er bij betrokken. Talese, toen nog stadsverslaggever bij de New York Times, was bevriend geraakt met Bill. Ze waren generatiegenoten en Italiaans-Amerikanen. Dat schiep een band. Talese was gefascineerd door de mob, Bonanno een prominent mafialid. De vriendschap resulteerde in het boek Honor thy Father (1971), nog altijd beschouwd als een van de beste boeken over de mafia.

,,Wat ik wilde'', zegt Talese, ,,is de keerzijde van het leven in de mafia beschrijven. Niet het avontuurlijke bestaan dat we kennen uit talloze films en de boeken van – de net overleden – Mario Puzo, maar juist het onzekere leven dat de Bonanno's leidden. Het lange wachten tussen opdrachten, het huiselijke leven van een mafiafamilie, het geklungel met muntjes in telefooncellen, dat soort dingen.

,,Hoewel hij toen zijn leven niet zeker was, nodigde Bill ons regelmatig uit om te komen eten. Dan reden we in de Triumph van Manhattan naar zijn huis in Long Island. Onze dochters pasten net achterin. Het vrat aan Bill. In zo'n kleine auto over de snelweg! Een ongelukje en we waren er allemaal geweest. Op een gegeven moment bood hij aan een Cadillac voor me te kopen, een echte auto, zoals hij het noemde. Ik kreeg hem permanent in bruikleen, hoefde er geen cent voor te betalen. En dat terwijl Bill zelf zich toen niet op straat durfde te vertonen zonder lijfwachten. En hij verkeerde ook nog eens in geldnood. Ik heb het aanbod beleefd afgeslagen. Gezegd dat ik als journalist zulke geschenken niet kon accepteren. En dat ik bovendien op mijn auto was gesteld. Hij hoorde het hoofdschuddend aan. Vond dat ik onverantwoordelijk met mijn taak als gezinshoofd omsprong.''

Het loodje

De televisieserie The Soprano's – hier te zien op Net 5 – was het afgelopen jaar het succes in Amerika en werd twee weken geleden bekroond met een aantal Emmy`s. De films Analyze This en Mickey Blue Eyes draaien maandenlang in de bioscopen. Afgelopen zomer werd de autobiografie van Bill Bonanno gepubliceerd en zijn leven verfilmd.

Tales, geïrriteerd: ,,De mafia is het slachtoffer van haar aura, van haar zorgvuldig gekweekte imago. Als machtsblok stelt de mob al twintig jaar niets meer voor. De zware misdadigers komen nu uit Latijns Amerika en Rusland. Door een interne oorlog in de jaren zestig, die ik heb beschreven in mijn boek over de Bonanno's, hadden veel oude dons het loodje gelegd. De nieuwe generatie ontbrak het aan organisatievermogen en energie. In feite was Bill al een anachronisme; geen van zijn generatiegenoten nam de leiding van een oude familie over. De mafia had ook aan macht ingeboet door harde tegenmaatregelen van de politie. De leiders werden rond de klok geschaduwd; hun telefoons permanent afgeluisterd.

,,De filmindustrie, de media en de staat hebben er baat bij de mythe van de mafia in leven te houden. Ze hebben behoefte aan misdaad-met-een-gezicht, in dit geval met een Italiaanse achternaam. De kranten omdat het goed is voor de oplages. De politie omdat het goed staat een aftandse don in te rekenen, ter rechtvaardiging van al het overheidsgeld dat aan misdaadbestrijding wordt besteed. Vorig jaar belandde nog een oude leider achter de tralies van wie iedereen wist dat hij seniel is. Hij liep tijdens de spits regelmatig in een ochtendjas door Manhattan te ijlen. De pers besteedde wekenlang aandacht aan zijn proces, met als belangrijkste vraag: is hij werkelijk kierewiet of een zeer goed toneelspeler?

,,Het machogedrag, het eergevoel, de familie-intriges, de achteloze manier waarop met geweld wordt omgesprongen, het gesloten systeem met zijn eigen gedragscodes – het heeft een vanzelfsprekende fascinatie uitgeoefend op een hypocriete en gewelddadige samenleving als Amerika. De mafiosi geloofden er ook zelf in. Als leden van de organisatie van Bill Bonanno meenden dat ze werden afgeluisterd door de FBI, pasten ze hun stem en jargon aan. Dan praten ze door de telefoon zoals ze dachten dat een mafialid hoorde te praten.

,,Het commerciële succes van de mafia heeft in één opzicht ook nadelig gewerkt. Films en boeken over het onderwerp hebben de ervaring van een heel kleine groep Italiaans-Amerikanen buitenproportioneel uitvergroot. Het is een van de redenen waarom de roman over de Italiaans-Amerikaanse gemeenschap nooit is geschreven. Twintig miljoen Amerikanen hebben hun wortels in Italië. Maar waar is de Italiaanse Saul Bellow of Toni Morrison die hun integratie beschrijft? Welke schrijver durft het aan om zo'n ongewis avontuur te beginnen, als er met een zoveelste boek over de mafia veel meer geld kan worden verdiend?''

Talese heeft zelf veel over Italiaans-Amerikanen geschreven. Geen belletrie, maar non-fictie. Hij geldt als de godfather van het New Journalism, de jounalistieke stijl die in de jaren zestig in zwang raakte bij een nieuwe generatie Amerikaanse journalisten. Zij bevrijdden zich van het als knellend beschouwde korset van de traditionele berichtgeving en maakten gebruik van literaire technieken bij het schrijven van hun verhalen. De schrijver Tom Wolfe, die de term als eerste gebruikte, beschouwde Talese als zijn grote voorbeeld.

,,Wolfe vond dat ik in een verhaal over de bokser Joe Louis nieuwe journalistieke technieken hanteerde'', zegt Talese geërgerd. ,,Maar nieuw was het niet wat ik deed. Ik maakte gebruik van regels die in fictie al eeuwenlang werden toegepast. Veel belangrijker is dat uit mijn verhalen en boeken blijkt dat ik mij in het onderwerp heb ingeleefd. Als schrijver ben ik een method-actor. Toen ik over de mafia schreef ging ik er in op; in mijn boek over de seksuele revolutie speel ik zelf een rol. In mijn portretten kroop ik in de huid van gangsters, kunstenaars en sporters.

,,Mijn beste verhaal is The Loser, over de bokser Floyd Patterson. Ik had hem zeven jaar gevolgd en 37 artikelen over hem geschreven voordat ik mij aan een groot verhaal over hem waagde. Veel meer dan aan het New Journalism hecht ik aan the art of hanging out. Ik moet iemand zien en volgen, voordat ik over hem kan schrijven.''

Voor een van zijn bekendste verhalen, Frank Sinatra is verkouden, kwam het niet eens tot een vraaggesprek: ,,Ik heb zes weken achter hem aangelopen, van optredens naar nachtclubs en studio's. Sprak uitgebreid met de man die zijn verzameling toupetjes in een koffer meesleepte. Sprak met vrienden, vertrouwelingen. Sprak met zijn dochter. Ik wilde hem laten zien zoals hij was: een Siciliaans-Amerikaanse padrone die de moraal van zijn eiland heeft overgeplant naar Amerika. Een man die hem uit zee redt, neemt hij meteen in loondienst. Iemand die hem in een nachtclub beledigt, ruimt hij het liefst meteen uit de weg.''

Vrijgevochten

Talese begon zijn loopbaan bij The New York Times. Hij werkte er van 1955 tot 1965 en schreef later een bestseller over de krant, The Kingdom and the Power. In 1965 stapte hij over naar het tijdschrift Esquire, waar hij zijn roem vestigde met lange stukken over kunstenaars, misdadigers en sporters. Zijn verhaal over de honkballer Joe DiMaggio is door collega David Halberstam in een compendium onlangs uitgeroepen tot het beste Amerikaanse sportverhaal van de eeuw. In het voorwoord schreef Halberstam dat Talese's verhalen en boeken twee generaties Amerikaanse journalisten hebben geïnspireerd en beïnvloed. ,,Ach ja, zo'n keuze is natuurlijk altijd subjectief'', zegt Talese, maar hij is duidelijk gevleid.

In Thy Neighbor's Wife (1980) heeft Talese op laconieke wijze zijn seksuele odyssee in de jaren zestig geboekstaafd, als onderdeel van een onderzoek naar de erotische consumptiementaliteit in Amerika. Hij begon als enthousiast klant en later onbezoldigd manager van massagesalons in Manhattan. Daarna belandde hij op `het meest vrijgevochten lapje grond van Amerika', de commune Sandstone in de bergen boven Los Angeles. De trektocht eindigde met een bezoek aan een nudistengemeenschap bij Ocean City, waar hij als jongetje met klasgenoten heenging om te gluren.

Talese: ,,De burgers van Ocean City werden geacht zich niet op het strand te vertonen. Dat mochten alleen de toeristen uit het nabijgelegen Philadelpia. Ocean City leefde van hun zondige gedrag, dat mocht vanzelfsprekend wel. Op school ging het er al even puriteins aan toe. De nonnen gaven grondig onderwijs. Dat hield onder meer in dat ons werd geleerd hoe we moesten slapen. Met beide handen op de schouders, de armen in kruisstand. Tegen de verleidingen van het vlees.'' De nonnen, zijn ouders, de vrouwen die de kledingzaak bezochten: volgens Talese behoren ze tot de laatste generatie Amerikanen die `geen seks voor het huwelijk hadden, die nooit vreemdgingen, die zelfs niet masturbeerden'.

,,De jaren zestig'', zegt hij, ,,was de interessantste periode van mijn leven. Een tijd van ongekende morele vrijheid. Amerika ging collectief uit de kleren. Door de oorlog in Vietnam en de strijd om gelijke burgerrechten waren de machthebbers de kluts kwijt. Hun vermogen om de seksuele impulsen van onderdanen te onderdrukken was tijdelijk uitgeschakeld. Er was letterlijk geen gedragscode meer. De mars naar de seksuele vrijheid was natuurlijk al eerder in gang gezet, zoals ik ook in mijn boek beschrijf. Maar in de jaren zestig belandde het proces in een stroomversnelling.

,,Ik ging er volledig in op. Vrienden en kennissen vroegen zich af waar ik in godsnaam mee bezig was. Mijn vrouw kreeg ongevraagd advies van mij weg te gaan. Zelf heb ik geen moment gedacht dat mijn onderzoek zou uitmonden in een echtscheiding. Dan zou mijn huwelijk niet veel waard zijn geweest. Mijn vrouw (de uitgever Nan Talese, red.) dacht er gelukkig net zo over.''

Talese legt nu de laatste hand aan het boek waarin thema's die hij tot nu toe afzonderlijk behandelde, moeten samenvallen. Titel: Restaurants and Democracy in America. Deels herinneringen aan, deels lofzang op het instituut waarmee zijn ouders hem al op jonge leeftijd vertrouwd maakten. ,,Het hoorde bij het opgroeien, zoiets als zindelijk worden.''

,,Mijn ouders vestigden zich hier begin jaren twintig. Mijn vader was een sombere, serieuze en uiterst formele man uit Calabrië. Hij werkte korte tijd in Parijs en zocht toen zijn fortuin in Amerika. Na een aantal jaren in Philadelphia te hebben gewerkt, verhuisde hij naar de kust. Die deed hem waarschijnlijk denken aan zijn geboortegrond. Mijn moeder was een eerste generatie Italiaans-Amerikaanse uit Brooklyn, New York.

,,In Ocean City was geen restaurant waar wijn werd geschonken. En dus was het vaak: na het werk, hup, de auto in, over de brug naar het iets noordelijker gelegen Atlantic City. Naar restaurant Venetië, waar de obers Italiaans spraken en mijn vader ontdooide. Hij nam bezit van de zaak, liep naar andere tafeltjes, lachte, vroeg uitgebreid naar de gerechten. Hij werd weer een Italiaan. Het was voor mij als kind een verbazingwekkend proces. In Ocean City was hij gesloten als een huis. In Venetië veranderde hij volledig. Op de terugweg in de auto werd nooit veel gesproken.

,,In mijn boek combineer ik terugblikken op verschillende periodes in mijn leven met beschrijvingen van favoriete restaurants die ik toen bezocht. Die ervaringen zet ik weer af tegen een restaurant in Manhattan, bij mij om de hoek, dat de afgelopen twintig jaar negen keer van eigenaar, naam en keuken is veranderd. Ik at en eet er regelmatig. Het dient als toneel, als omlijsting. Andere eetgelegenheden zijn er een afgeleide van en vormen ook het alibi om in mijn eigen verleden te duiken.

,,Een restaurant dat sluit, dat ik jarenlang heb bezocht of goed ken, grijpt mij persoonlijk aan. Het is een sentimentele gebeurtenis. Falen is een zeer boeiend verschijnsel. Of beter: het proces van vallen en opstaan. Veel restaurants hebben een korte levensloop. Eigenaars houden er mee op en beginnen elders, soms maar een paar straten verderop, opnieuw. De plaats die ik in mijn boek als decor neem, is blijkbaar verdoemd. Toch zijn er telkens weer mensen die het proberen. Ik ga na wat er met de negen eigenaars is gebeurd die zich er vestigden en korte tijd later gedwongen waren de tent weer te sluiten.''

Correct

De titel is een variant op een bekend boek van de schrijver Alexis de Tocqueville, een Fransman die in de vorige eeuw door Amerika reisde en er een beroemd boek over schreef: De la Démocratie en Amérique. Talese: ,,Restaurants zijn een microkosmos van Amerika. Voor immigranten zijn ze het Ellis Island van de jaren negentig: de plaats waar ze het eerste contact opdoen met het nieuwe land. Ze kunnen zo aan de slag in de keuken van een restaurant met hun etnische achtergrond. Degenen met het meeste talent, de meeste energie en wilskracht, slagen er in zich op te werken tot ober of bartender. Zij komen in contact met een andere wereld: het autochtone Amerika. Als ze handig zijn, geld hebben gespaard of kunnen lenen, kunnen ze zelf een restaurant beginnen. Dan hebben ze de sprong naar het andere Amerika gemaakt.

,,Ik luister graag gesprekken af, observeer wat er aan andere tafels gebeurt. Restaurants zijn heel sexy. De ontwikkeling van een romance terwijl er wordt gegeten. De gebaren, de taal, de rituelen van de liefde. De rol van de ober. De spanning of het zal lukken. Restaurants zijn halfway houses: halverwege een verhouding of avontuurtje.''

Zijn favoriete restaurant? Talese aarzelt geen seconde. ,,Gino, gelegen aan Lexington Avenue bij de 61ste straat in Manhattan.'' De obers zijn er formeel gekleed. ,,Ze dragen geen oorbellen.'' De ambiance is er in de veertig jaar dat hij er komt nauwelijks veranderd. De sfeer voert hem terug naar Venetië, het restaurant in Atlantic City dat hij met zijn ouders bezocht.

In zijn vorige boek, Unto the sons (1992), komt een scène voor waarin honkballer Joe DiMaggio Venetië op dezelfde avond bezoekt als de Talese's. Gray, een fan van de New York Yankees, vindt het prachtig. Zijn vader ergert zich. ,,Zoals veel Italiaanse immigranten had hij een uitgesproken mening over hoe een landgenoot zich diende te gedragen In een woord: correct. Geen aanstoot geven, vooral niet opvallen. Sport, entertainment, DiMaggio, Sinatra: mijn vader vond het een schande. Landgenoten die de aandacht trokken in een verstrooiend beroep.

,,Hij wilde een doorsnee burger van Ocean City zijn. Aanpassen en meedoen. Tijdens de oorlog werd hij meteen lid van de kustwacht. Om maar niet de verdenking op zich te laden dat hij sympathie koesterde voor de As-mogendheden. Toen de eerste zoon van Ocean City sneuvelde, gevallen in Italië, stond hij aan zijn graf. Hij rouwde mee.

,,Zijn hart lag intussen bij Italië. Hij had twee broers die meevochten in het leger van Mussolini. Grijze enveloppen uit Italië die tijdens de oorlog werden bezorgd, legde hij ongeopend naast de kassa neer. Hij durfde ze niet te lezen, was bang dat ze slecht nieuws bevatten. Mijn moeder moest ze eerst doorbladeren. Als er geen onheilstijding in stond, griste hij de brief uit haar handen.

,,Mijn vader was een typische Italiaanse immigrant. Verzoeken uit het vaderland om geld voldeed hij meteen, ook al kende hij de mensen die zich tot hem wendden niet persoonlijk. Het was familie, dat volstond. Intussen groeide de afstand. In 1962 ben ik met hem teruggegaan naar Calabrië. Hij wilde eigenlijk niet, ik heb hem ertoe moeten dwingen. Hij was veertig jaar weg geweest. Het werd geen teleurstelling, het was erger. Hij schaamde zich om de armoede van zijn geboortestreek aan mij te laten zien. Vee liep door de kamers bij familieleden, voorzieningen als stromend water, gas en elektriciteit waren er niet. Die armoede, daar was hij juist voor weggevlucht. Hij wilde er niet aan herinnerd worden.

,,Ik heb mij altijd een marginale Amerikaan gevoeld. In dubbel opzicht een buitenbeentje. Als katholiek en Amerikaan van Italiaanse afkomst geboren op een eiland waar methodisten de dienst uitmaakten. Ik ging naar een school die door Ierse nonnen werd geleid en waar de meeste leerlingen van Ierse afkomst waren. Tussen Italianen en Ieren boterde het niet: de Ieren waren een paar generaties eerder in Amerika aan wal gegaan. Ze waren ingeburgerd. Een typische Ier had toen een baan bij de politie of de brandweer. Zo ver waren wij Italianen toen nog niet. We spraken bovendien de taal gebrekkig en met een zwaar accent.

Is de emancipatie van Italiaans-Amerikanen voltooid? Talese denkt lang na. ,,Nee'', zegt hij. ,,Nog niet helemaal. We kunnen inmiddels burgemeester worden, senator, gouverneur van een noordelijke staat als New York. Maar president, dat is nog steeds uitgesloten. Voor de zuidelijke staten zou het niet acceptabel zijn als iemand met een Italiaanse achternaam zich kandidaat zou stellen, ook al is hij verder nog zo conservatief. Dat duurt denk ik nog een generatie.''