De wijze mannen

De wijze mannen, zij komen weer.

Het is de meest deskundige raad die was te vinden, zegt president-directeur G. Möller van de effectenbeurs AEX, die de leden heeft aangezocht. Een raad met vijftien mannen onder leiding van voormalig Shell-president C. Herkströter gaat overtredingen van regels op de beurs, zoals te late melding aan het beleggend publiek van een aanmerkelijke (positieve of negatieve) wijziging van de verwachte winstgroei, beoordelen. De beurs selecteert overigens zelf de verdachte toestanden, speelt ze door naar de commissie en maakt vervolgens het oordeel publiek bekend. Management by schandpaal.

Geen enkele vrouw was kennelijk te vinden voor het gezelschap deskundigen. Zo blijft beleggen en besturen mannenwerk, ook al is de werkelijkheid een andere.

De politiek van de consensus-economie is van oudsher vertrouwd met commissies van experts die maatschappelijke conflictstof moeten kanaliseren en objectiveren, zodat besluitvorming wordt vergemakkelijkt.

Het bedrijfsleven en de Amsterdamse financiële wereld zijn er ook tuk op. Zo bestaat nog altijd de fusiecodecommissie van de Sociaal Economische Raad (SER), overlegforum van werkgevers en werknemers. De fusiecodecommissie doet met grote vertraging uitspraken over schendingen van de SER-fusiecode.

Het beste voorbeeld van de vervlechting van consensus en bedrijfsleven is de samenstelling van raden van commissarissen bij grote ondernemingen. De commissarissen benoemen en ontslaan de directie en de commissarissen recruteren hun eigen opvolgers. Zij worden geacht de belangen van alle betrokkenen tegen elkaar af te wegen.

Deze vorm van ondernemingsbestuur werd in 1971 ingevoerd en was de vrucht van het werk van een staatscommissie uit 1960 onder leiding van J. Verdam vol wijze mannen, onder wie J. den Uyl.

De wettelijke regeling is extra ingrijpend geworden, doordat vele multinationale ondernemingen vrijwillig voor deze bestuursvorm hebben gekozen, ten nadele van zeggenschap van aandeelhouders.

De beurs had in 1986 de commissie-Van der Grinten die (verdeelde) adviezen gaf over beschermingsconstructies bij bedrijven tegen overnames die de directie onwelgevallig waren.

Daarna kwamen in 1989 de moderne heren zeventien die Amsterdam als internationaal financieel centrum op de kaart moesten zetten. En de afgelopen jaren hebben twee commissies onder leiding van J. Peters aanbevelingen gedaan en onderzoek uitgevoerd naar ondernemingsbestuur, aandeelhoudersinvloed en effectief toezicht door commissarissen.

Over het slechten van beschermingsconstructies bij ongewelgevallige overnames beslissen straks ook wijze mannen: de Ondernemingskamer van het Amsterdamse gerechtshof, waarin naast raadsheren ook experts uit bedrijfsleven en accountantswereld zitten.

De commissie-Herkströter mist niet alleen vrouwen, maar ook beleggers. In de raad zitten bestuurders, juristen en hoogleraren, maar geen experts uit de kring van de gebruikers van de informatie. En het is de vraag of zonder het terechte zeuren van een gebruikersorganisatie als de Vereniging van Effectenbezitters (VEB) deze commissie was ingesteld. De VEB heeft in elk geval een schadevergoeding van 10 miljoen gulden uit het vuur gesleept naar aanleiding van misleidende uitspraken van toenmalig Philips-president Van der Klugt. De beurs heeft weliswaar vele onderzoeken gedaan, maar nooit een schuldige gevonden. Bedrijven die over de schreef gingen kregen het stellige verzoek hun leven te beteren.

Zal de commissie-Herkströter zich ontpoppen als een scherprechter? Het Nederlandse bedrijfsleven gaat er over het algemeen voetstoots van uit dat directeuren en commissarissen de belangen van alle bij de onderneming betrokkenen tegen elkaar kunnen afwegen, inclusief hun eigen belang. De vorming van een commissie van experts om ontsporingen in eigen kring te beoordelen sluit daarbij naadloos aan. De twijfel ook.

In plaats van een nieuwe commissie, is totale aanpassing van het toezicht op langere termijn effectiever en vertrouwenwekkender. De beurs is een handelsplaats voor effecten en andere financiële instrumenten; het toezicht daarop, zoals informatievoorziening aan het beleggende publiek, is iets voor een onafhankelijke instelling als de Stichting Toezicht Effectenverkeer (STE). De naam zegt het al.

De modernisering van het beursbedrijf (ondergebracht in een NV, bedrijfsmatige leiding), de vervaging van de grenzen tussen banken en verzekeraars en de opkomst van het volkskapitalisme zijn nog steeds goede argumenten om het hele toezicht opnieuw in te delen. Niet langer langs de oude lijnen van beurs, banken en verzekeraars. Voeg het samen, zoals de Britten hebben gedaan, en verdeel opnieuw de taken. Nieuwe kernactiviteiten, zoals publieksvoorlichting en integriteitstoetsing van managers en instellingen, komen dan beter uit de verf.