`Speciale troepen Indië vrijgevochten bende'

Nederland had eind '45 in Indië vechtersbazen nodig om het nationalisme te bestrijden. Maar de troepen van kapitein Raymond Westerling traden veel te hard op.

Er was eens een KNIL-officier die voorspelde dat de coup die Raymond Westerling in januari 1950 tegen Soekarno voorbereidde, in een smadelijke nederlaag zou eindigen. Want als het generaal Spoor al niet was gelukt om met al zijn militairen de Indonesiërs te verslaan, hoe zou het dan met Westerling wel kunnen lukken? ,,Westerling was een flinke vent'', zei de officier tegen zijn manschappen die wilden meedoen aan de coup, ,,maar geen legeraanvoerder en dom van hersenen''.

De militair historicus J.A. (Jaap) de Moor vertelt de anekdote in zijn proefschrift `Westerling's oorlog' waarop hij vandaag promoveert aan de Leidse universiteit. In zijn boek schetst De Moor de geschiedenis van de speciale troepen die vanaf het einde van de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië tegen de als guerrillero's optredende nationalisten werden ingezet, tot aan de soevereiniteitsoverdracht in december 1949. Ook beschrijft De Moor de mislukte coup die Westerling pleegde met een aantal getrouwen en uit het KNIL gedeserteerde soldaten.

Raymond Westerling werd in de jaren vijftig bewonderd om zijn moedige optreden tegen de opstandige Indonesiërs. Later werd hij verguisd wegens zijn keiharde antiterreurcampagnes die met name op Celebes veel slachtoffers maakten. Tijdens campagnes van het korps speciale troepen werden dorpsbewoners bijeengedreven en gedwongen de namen te noemen van de activisten onder hen. Die werden vervolgens doodgeschoten. Ook werden gevangen genomen nationalisten uit de cel gehaald en doodgeschoten.

Het zou volgens De Moor veel beter zijn geweest om niet alleen nationalisten te bestrijden met geweld, maar ook de harten en geesten van de plaatselijke bevolking te winnen door het aanbieden van medische verzorging, het openen van scholen en het bevorderen van de economie. Voor zulke campagnes miste Westerling evenwel het karakter en de intelligentie. De Moor: ,,Zo'n aanpak was voor iemand als Westerling te hoog gegrepen. Hij was er te dom voor.''

Was het verstandig van Nederland om de oorlog in Indië aan te gaan?

,,Met alle kennis achteraf geloof ik dat het beter zou zijn geweest om de zaak op grootmoedige wijze met Indonesië politiek op te lossen. Ik denk dat we de strijd niet hadden moeten voeren. Maar zo is het niet gegaan. De oorlog is een gegeven. Nederland wilde dat zo. Als de Indonesiërs niet tot rede gebracht konden worden door onderhandelingen, dan maar door een oorlog. Dat was de gedachte.''

U beoordeelt het optreden van Westerling als een mislukking?

,,Alles overziend kom ik tot de conclusie dat hij als aanvoerder van de speciale troepen geen succes is geweest omdat hij de troepen onvoldoende onder controle had. Hij dwong geen discipline af, administratief was het een rotzooi. Het was een vrijgevochten bende militairen die vochten tot de dood, maar die niet goed konden functioneren in een groter militair apparaat, zoals steeds meer van de speciale troepen, vooral na de tweede politionele actie, werd gevergd. Westerling heeft toegelaten dat het korps zich schuldig maakte aan oorlogsmisdrijven. Je moet daar in een oorlog voorzichtig over oordelen. Maar personen uit de gevangenis halen om ze als represaille dood te schieten, dat gaat echt te ver. Dat is geen strijdhandeling meer, dat is een terreurdaad. Het is niet alleen fout maar ook onverstandig, contraproductief en dient geen enkel militair nut.''

Als Westerling geen goede aanvoerder was, moet zijn optreden dan ook de mensen worden aangerekend die hem hebben benoemd?

,,Generaal Spoor zat met een dilemma. Hij wilde de elitegroep maximaal benutten door ze overal waar het moeilijk was snel in te zetten; in korte tijd de orde herstellen en de situatie normaliseren zodat gewone troepen de zaak weer in de hand hebben. Voor dat werk heb je vechtersbazen als Westerling nodig. Maar anderzijds wilde Spoor ook dat deze mensen zich zouden houden aan de wetten en regels van de oorlog. Dat ze gedisciplineerd optreden. Dat ze inzetbaar zijn in een militair-hiërarchisch apparaat. Dat ze zich bewust zijn van politieke grenzen. Dat gaat niet samen. Uiteindelijk besluit Spoor dan ook om Westerling en zijn trouwste paladijnen uit het korps te verwijderen. Westerlings opvolger, Van Beek, moest professionalisme en vechtkracht combineren. Maar het kwam weer tot excessen.''

Hoe nieuw was de methode-Westerling?

,,De methode van Westerling was: eerst inlichtingen inwinnen, dan doelgericht er op afgaan, mannen bij elkaar drijven, toespreken, terroristen eruit halen en doodschieten. In die vorm was zijn methode nieuw. Vooraf inlichtingen inwinnen over terroristen is in principe een goede methode. Maar in het geval van Westerling blijft de twijfel knagen of de namen van de zogenaamde terroristen op zijn lijstjes ook daadwerkelijk de leiders van de gevechtsorganisaties waren die hij buitenspel wilde zetten. Mijn indruk is dat ze in het begin goed beslagen ten ijs kwamen, maar dat er vrij snel willekeurige elementen insluipen. Dan wordt het gewoon het terroriseren van de bevolking. Dat werkt niet op de lange termijn. In het begin was iedereen even bang, maar daarna zette de bevolking alle kaarten op de nationalisten. Het effect op andere legeronderdelen was bovendien dat zij ook standrecht wilden. Ze zagen dat het standrecht werkte en dat Spoor het verdedigde. Een proliferatie van het idee standrecht was het gevolg.''

Had Westerling berecht moeten worden?

,,Dat zou er ingewikkeld hebben uitgezien, omdat hij op pad ging met een expliciete opdracht van de militaire en politieke leiding. Hij was uitvoerder van vergaande opdrachten. Hij had carte blanche om te doen wat hij nodig achtte om te zorgen dat het daar weer rustig werd. Dan zou dus het hele militaire en politieke beleid in de beklaagdenbank moeten staan.''

Hoe verklaart u dat Westerling er steeds in slaagde mensen te vinden die hem door dik en dun steunden, veelal Molukkers die zelfs bereid waren te deserteren om hem te volgen bij het plegen van een staatsgreep?

,,Ik probeer die reusachtige stap naar desertie te verklaren uit het hypernationalisme van de Ambonezen, hun anti-Indonesische instelling, hun persoonlijke loyaliteit aan Westerling en hun wanhoop over hoe het verder zou moeten. Nederland hield ermee op en ze kregen het consigne om zich bij het nieuwe Indonesische leger te melden. Daar zagen ze niet veel in. Dit alles overwegende trek ik toch een beetje partij voor de Molukse militairen aan het einde van de oorlog. Als militair zijn ze er bekaaid afgekomen.''