Twee kankerende broers in stuk van Thomas Bernhard

Voor Karl en Robert heeft het leven niets meer in petto. De twee halfbroers in Der Schein trügt van Thomas Bernhard zijn oud en uitgerangeerd. De tijd dat Karl als variété-artiest 21 borden in de lucht kon houden en Robert als acteur met zijn voorstellingen door Europa trok is voorbij. Niet dat het verleden zoveel gelukkige herinneringen oproept. Integendeel. Hun toekomst hadden ze zich vroeger anders gedroomd, maar hun teleurstelling verbergen ze achter cynisme en zelfspot. Als rechtgeaarde Bernhard-personages zijn het onverbeterlijke kankeraars die op alles wel iets aan te merken hebben. Ook elkaar sparen ze niet.

De mannen zijn elkaars rivalen. Ze willen zich van elkaar onderscheiden, maar ze hebben meer gemeen dan ze willen toegeven. In de voorstelling die Willibrord Keesen onder de titel De schijn bedriegt vertaalde en nu in Arnhem heeft geregisseerd, komt dat tot uitdrukking in het decor. Een draaitoneel biedt zicht op twee vrijwel identiek gemeubileerde kamers. Beurtelings zien we Karl en Robert, ieder in hun eigen huisje met hetzelfde kleinburgerlijke interieur, wachtend op het bezoek van de ander. Want ondanks al hun gevit zoeken ze elkaar met grote regelmaat op – na de plotselinge dood van Karls vrouw Mathilde zijn ze volledig op elkaar aangewezen.

In de voorstelling worden de rollen gespeeld door Wim Bouwens en Reinout Bussemaker, twee acteurs in de kracht van hun leven. Hoewel de een zijn haar grijs heeft gemaakt, doen ze nauwelijks moeite ouder te lijken dan ze zijn. Het effect is licht vervreemdend en het heeft er alle schijn van dat de acteurs doelbewust afstand nemen van hun personages. Die indruk wordt versterkt door de mild ironische toon die in hun spel overheerst. Het moet gezegd dat Robert (het programmablaadje geeft geen uitsluitsel over wie welke rol speelt) daar een vorm voor gevonden heeft die komisch werkt. Hij, de toneelspeler, is de dramaticus van de twee die af en toe met verstikte stem zijn beklag doet. Zijn persoonlijkheid op het toneel is daarom misschien ook sterker dan die van Karl de rationalist, hier een tamelijk lijzige figuur van wie je geen duidelijk beeld bewaart.

Wat ik in de enscenering van Willibrord Keesen mis is het venijn van Thomas Bernhard. De bittergeestige boutades van de broers zijn van hun scherpe kantjes ontdaan. Het zijn monologen zonder vuur. De luchtige benadering neigt naar afstandelijkheid. Je zou meer betrokkenheid willen zien. Meer opwinding ook.

Voorstelling: De schijn bedriegt van Thomas Bernhard door Keesen & Co. Vertaling en regie: Willibrord Keesen; spel: Wim Bouwens, Reinout Bussemaker. Gezien: 18/9 Schouwburg Arnhem. Tournee: t/m 5/11. Inl. (026) 3512418.