Nonchalance en precisie in toneelbewerking Black Box

Alex is liberaal, Michel is orthodox. Die simpele basistegenstellingen zijn in Black Box verweven tot een gecompliceerd verhaal. Want Alex is tevens de ex van Ilana die nu gehuwd is met Michel. Het persoonlijke en het politieke ontmoeten elkaar in de liefde en dat maakt Black Box spannend.

Zowel het boek als de voorstelling. Het boek is een briefroman van de Israëliër Amos Oz; de voorstelling is een bewerking door de Nederlander Paul Binnerts. Boek en voorstelling beginnen in 1976, twee jaar na de Yom-Kippoer-oorlog en daags na de ontsporing van Ilana's en Alex' zoon. Om de puber weer in het gareel te krijgen vraagt Ilana haar ex om hulp. Die komt in de vorm van geld. Michel wil dat geld wel beheren. Hij steekt het niet in de opvoeding van het kind maar koopt er onroerend goed mee, op de pas veroverde Westbank. En Ilana maar schipperen tussen haar twee mannen.

Er zit iets onmiskenbaar komisch in dit gevecht om geld, macht, principes en hartstocht, en regisseur Binnerts houdt de toon mooi licht. Onbekommerd springen zijn acteurs van het heden naar het verleden; scènes uit het eerste huwelijk worden nagespeeld alsof het toneelstukjes in het toneelstuk zijn en wie zojuist nog speelde staat even later in de derde persoon over zijn personage te vertellen. De muziek, van The Doors tot en met Franz Schubert, gaat abrupt aan en uit, bediend, uiteraard, door de af en aan rennende acteurs, die soms midden op de bühne de verrichtingen van hun collega's gadeslaan wanneer zij zelf niet aan de beurt zijn. De nonchalante stijl doet aan Maatschappij Discordia denken en inderdaad heeft Discordia's voorman Jan Joris Lamers zijn steentje bijgedragen: hij ontwierp het uit planken en te korte gordijnen bestaande decor.

Maar anders dan Lamers in zijn regies meestal, doet verbindt Binnerts nonchalance met precisie. De niet-spelende spelers staan niet zomaar naar de anderen te kijken: hun blik verraadt spot of genegenheid of verachting; ze zijn steeds hevig aanwezig en samen met de spelenden vormen zij een ensemble dat net zo innig is als de band tussen Oz' figuren.

Want ondanks hun conflicten horen zij bij elkaar. Alex (Gijs Scholten van Aschat, deerniswekkend kil) schreef een boek over fanatisme maar in de oorlog walste hij met genoegen zijn Arabische vijanden plat. Wat dat betreft lijkt hij op de fanaticus Michel. Amos Oz hoopt op een verzoening tussen het liberale en het orthodoxe jodendom.

Paul Binnerts gaat nog een stapje verder. Hij laat de vrome jood spelen door de Egyptenaar Sabri Saad el Hamus. Als Sabri Saad el Hamus met zijn zwaar Arabische tongval `inkeer' of `loutering' of `goedertierenheid' zegt klinkt daar ironie in door - jegens jodendom èn christendom èn islam. En daarmee worden de religieuze verschillen in deze toch al relativerende enscenering extra betrekkelijk.

Voorstelling: Black Box, naar het boek van Amos Oz, door Hummelinck Stuurman Theaterproducties & Southern Comfort. Bewerking en regie: Paul Binnerts; decor: Jan Joris Lamers. Spel: Gijs Scholten van Aschat, Nelleke Zitman, Sabri Saad el Hamus, Fred van der Hilst, Waldemar Torenstra, Reinier Bulder. Gezien: 9/10 Toneelschuur, Haarlem. Tournee t/m 4/12; inl. 020-6164004.