Een degelijke burcht met scheve trekken

Morgen opent prins Claus het nieuwe hoofdkantoor van de ABN Amro in Amsterdam. Het is het grootste kantoorgebouw van Nederland.

Toen ABN Amro begin jaren negentig tot de bouw van een nieuw hoofdkantoor bij station Amsterdam-Zuid/WTC besloot, gaf de bank zeven architecten de opdracht een gebouw te ontwerpen. `Macht, betrouwbaarheid, professionalisme, dynamiek en internationale allure' moest het nieuwe kantoor uitdrukken. Zo gaat het bijna altijd in de bankwereld. Bankdirecteuren willen gebouwen die mogelijke klanten het gevoel geven dat hun geld er veilig is. Daarom gaven bankarchitecten tot ver in de twintigste eeuw de voorkeur aan het classicisme, de internationale stijl die duizenden jaren had standgehouden. Maar sinds de jaren vijftig, toen het modernisme doorbrak in de architectuur, gaat de voorkeur van bankdirecteuren uit naar dozen van staal en glas. Overal op de wereld zijn zulke dozen symbolen geworden voor zakelijkheid, no nonsense en professionalisme.

De keuze van ABN Amro viel uiteindelijk dan ook niet op bijvoorbeeld het intrigerende ontwerp van Willem Jan Neutelings, maar op het sjieke laat-modernisme van de architecten Henry Cobb en Yvonne Szeto. Cobb en Szeto zijn partners van Pei Cobb Freed & Partners, het grote New-Yorkse architectenbureau dat in zijn ruim veertigjarige bestaan tal van bekende gebouwen heeft ontworpen. De allerbekendste is wel de glazen piramide van het Louvre in Parijs van I.M. Pei. Henry Cobb heeft de John Hancock Tower in Boston op zijn naam staan, eind jaren zestig het eerste geheel met spiegelglas beklede kantoorgebouw.

Het is natuurlijk volkomen logisch dat de ABN AMRO heeft gekozen voor het gedegen ontwerp van Cobb en Szeto. Vernieuwende architectuur als die van Neutelings is tot op zekere hoogte altijd een sprong in het duister en een bank die zijn hoofdkantoor wil laten bijdragen aan een imago van zekerheid kan zich het risico op onvoorziene gebreken en ongemakken niet permitteren. Het nieuwe hoofdkantoor van ABN Amro zal dan ook niet leiden tot veel klachten, al bleken de glazen daken te lekken tijdens de overvloedige regenbuien van de laatste weken. Het ABN Amro-gebouw is een oerdegelijke burcht, compleet met slotgracht in de vorm van een grote vijver die vlak langs de Amsterdamse ringweg is gegraven.

Zoals het hoort bij een burcht, heeft het 700 miljoen gulden kostende gebouw een eenvoudige opzet. De plattegrond bestaat uit een simpele rechthoek met rechte kantoorblokken op de lange zijden en gekromde op de korte. Op de zuidwesthoek van de rechthoek staat een toren van 70 meter en op de noordwestpunt een van 105 meter. Hoger was wegens de nabijheid van Schiphol niet mogelijk. Verzonken tussen de vier kantoorblokken ligt het hart van het nieuwe hoofdkantoor: de dealing room waarvan het dak dient als terras. Met een oppervlakte van 3.100 vierkante meter en 2.000 computerschermen is dit de grootste dealing room van Europa, meldt ABN Amro trots.

Het hoofdkantoor van ABN Amro is een sterk staaltje van machtsarchitectuur. Met zijn vloeroppervlak van 90.000 vierkante meter is het hoofdkwartier voor 3000 werknemers het grootste kantoorgebouw van Nederland. De hoofdentree van de kolos is een gigantische hal die goed zou passen bij het megalomane paleis van een of andere despoot. Niet alleen door zijn gekromde vorm en bovenlicht, maar ook door de talrijke kunstwerken lijkt de hal op Kurokawa's recente uitbreiding van het Van Gogh Museum in Amsterdam. Soll Lewitt maakte een muurschildering van 36 meter lengte, en verder hangen en staan er werken van onder anderen Donald Judd, De Kooning en Ger van Elk. Ook elders in het gebouw zijn de grote waardevaste namen uit de hedendaagse kunst rijk vertegenwoordigd: Günther Förg, Jan Dibbets, Karel Appel, Roy Lichtenstein, Georg Baselitz, Bernard Dubuffet enzovoort, enzovoort.

De zorgvuldige en vooral kostbare afwerking maken het hoofdkantoor van de ABN AMRO nog indrukwekkender. De torens zijn deels bedekt met zwart graniet, een materiaal dat samen met wit marmer en zacht beige kalksteen ook in het interieur in overvloedige hoeveelheden is verwerkt. Gangen, vergader- en congreszalen zijn veelal voorzien van beukenhouten lambrizeringen en behalve in enkele dienstruimten zijn nergens de afgrijselijke systeemplafonnetjes te bekennen die de meeste Nederlandse kantoren teisteren.

De leden van de Raad van Bestuur van ABN Amro zijn op de 21ste en 22ste etages van de hoogste toren nog royaler gehuisvest. Grote ramen, waarachter hoge vides schuil gaan, bieden hier een schitterend uitzicht op Amsterdam en wijde omgeving. Via een eigen ingang in de parkeergarage voor 750 auto's onder het hoofdkantoor kunnen de hoogste bankbazen hun onderkomens bereiken. Eten doen ze niet in een van de twee personeelskantines maar in een eigen restaurant, dat op de allerhoogste verdiepingen (de 23ste en 24ste) is gelegen.

De volkomen traditionele (want hoogste) plek die de Raad van Bestuur zichzelf in het nieuwe hoofdkwartier heeft toebedeeld, is tekenend voor het hele gebouw. Het nieuwe ABN Amro-gebouw is in wezen niet meer dan een ouderwets kantoorgebouw met lange gangen die aan weerszijden flexibel indeelbare ruimtes hebben. De monotonie die zo'n kantoorgebouw eigen is, wordt verzacht doordat de gekromde delen andere dan louter rechthoekige gangen en kamers bevatten.

Ook in het exterieur voorkomen gekromde delen eentonigheid. Beide torens bestaan uit een rechthoekig granieten deel dat is vervlochten met een krom deel van staal en glas. Bovendien hellen de façades van de gekromde torenstukken iets naar voren. De milde scheefheid zet zich binnen voort. Zo staan de reusachtige kolommen die het ronde bouwdeel dragen iets schuin, evenals veel wanden van gangen en vergaderruimtes.

Stram modernisme (degelijkheid!) met een voorzichtig vleugje deconstructivisme (dynamiek!) - zo laat het nieuwe hoofdkantoor van ABN AMRO zich karakteriseren. Echt opzienbarend is dit niet, want de scheve vormen van het deconstructivisme behoren in verwaterde vorm nu al weer jaren tot het standaardarsenaal stijlmiddelen van kantoorarchitecten. Alleen al in Nederland is het aantal kantoorgebouwen met vooroverhellende façades niet meer te tellen. Zo heeft de ABN AMRO een nieuw hoofdkantoor gekregen dat zich behalve de omvang en luxe nauwelijks onderscheidt van al die kantoren van glas, staal en natuursteen die firma's als Pei Cobb Freed & Partners overal op de wereld neerzetten. Maar ongetwijfeld is dit precies wat ABN Amro wil: het nieuwe hoofdkantoor is de passende behuizing voor internationale bankiers die hun geld verdienen met kapitaal dat zich niets van grenzen aantrekt en steeds sneller over de wereld flitst.