Poepresten in de Turkse melk

Het begon met poepresten in melk, maar inmiddels is het uitgegroeid tot een groot debat over ethiek in de Turkse journalistiek. Zondag publiceerde het dagblad Star een alarmerend verhaal over het gebrek aan hygiëne in de voedselindustrie. ,,Het gebrek aan controle door de overheid moet vroeger of later wel tot een ramp leiden'', schreef het blad. Als voorbeeld noemde het dagblad het Sütas-melkconcern, waarvan de producten resten van excrementen zouden bevatten. Het blad wist zelfs te melden dat het hoofd van de Turkse consumentenorganisatie sluiting van Sütas en enkele andere bedrijven zou gaan vragen omdat ze zonder de juiste papieren van het Ministerie van Landbouw te werk gingen.

Op het eerste gezicht leek het een prachtig staaltje van onderzoeksjournalistiek, totdat een van de voornaamste concurrenten van de Star, Hürriyet, meldde dat er een addertje onder het gras zat. De poep in de melk, aldus Hürriyet, had niets te maken met Sutas, maar alles met het slechte rendement van de Star. Volgens Hürriyet heeft de Star een nieuwe journalistieke techniek ontdekt: chantage. De leiding van de Star, aldus Hürriyet, nam contact op met het reclamebedrijf Saatchi en Saatchi en sommeerde het om een groot aantal advertenties bij het dagblad te plaatsen. Toen Saatchi en Saatchi weigerde zou de Star hebben laten weten dat de gevolgen daarvan geheel voor de rekening van het advertentiebedrijf zouden zijn. Sütas is een van de belangrijkste klanten van Saatchi en Saatchi.

Voor de Turkse pers is de affaire een nieuwe slag. De afgelopen paar jaren liep de oplage van de kranten gestaag terug. In een poging om de lezers aan zich te binden gingen kranten zelfs zo ver dat ze cadeautjes begonnen te beloven. Als je bijvoorbeeld vier achtereenvolgende dagen de Hürriyet koopt, krijg je een mobiele telefoon. Voor 35 Hürriyets krijg je een magnetron, en voor negenennegentig kranten wordt een televisie in het vooruitzicht gesteld.

Het mocht allemaal niet baten, het verval ging door. Woordvoerders van kranten weten de teruglopende verkoop vooral aan de economische crisis en de groeiende macht van televisiestations. Maar waarnemers zagen ook nog een andere factor: kranten hadden zichzelf overschreeuwd. Het maakte niet uit of een verhaal waar was of niet, als het maar 'scoorde'. Maar na een aantal journalistieke doelpunten haakte een groot aantal lezers af. Want de roes van een opwindende scoop was leuk, maar toen die voorbij was leerde het lezerspubliek een harde les: als je de waarheid zoekt, is de Turkse pers een slechte leermeester.

Hoe diep de crisis van vertrouwen was, bleek in de aanloop tot de verkiezingen van april. Normaal doet een stembusstrijd de krantenverkoop stijgen, maar dit jaar zette het verval gewoon door. Zelfs de aardbeving van augustus vermocht de beweging niet te stuiten. De gemiddelde Turk snakte naar nieuws uit het rampgebied, maar hij keek daarvoor naar de televisie, niet in de krant.

Hoe groot de macht van de televisie was geworden in vergelijking met de geschreven pers, bleek toen de Turkse overheid - getergd door de aanhoudende kritiek op de hulpverlening - terugsloeg. Niet de kranten, maar de televisie had zoveel macht opgebouwd dat ze aangepakt moest worden, zo vond Ankara. De leiding van de staatstelevisie TRT kreeg te horen dat het allemaal anders moest, terwijl het (commerciële) Kanaal 6 zelfs een tijdelijke sluiting kreeg opgelegd.

Een kritische reflectie over hoe het verder moet met de pers zou dus op zijn plaats zijn. Maar alleen academici hebben zich daar de afgelopen dagen aan gewaagd. De media-concurrenten van de Star hebben bloed geroken en de jacht op het dagblad ingezet. Zo berichtte Sabah droevig dat een van de directeuren van Sütas, die op pad was gegaan om de klanten ervan te overtuigen dat er niets loos was, door zijn werk zo gestressed en oververmoeid raakte dat hij een auto-ongeluk veroorzaakte en dat zelf niet overleefde. ,,De affaire heeft zijn eerste slachtoffer gemaakt'', aldus Sabah. Gezien de methoden van de Turkse pers zal hij waarschijnlijk niet het laatste zijn.