De archeologie van de stedenbouw

Wie door het door bouwwoede getroffen Nederland rijdt, krijgt sterk het gevoel dat er overal plotseling gebouwen verschijnen. Soms is dat ook zo. Zo staat langs de A2 van Amsterdam naar Utrecht bij Breukelen een meubelhandel, die een paar jaar geleden, als aan een parachute geland, midden in het weiland tussen snelweg en spoorbaan verscheen. Het is een zwarte doos met een grote opwippende luifel die doet denken aan de hoerapet van een SS-officier. Binnenkort krijgt het eenzame gebouw gezelschap van een tweede weidedoos, die nu niet veel langzamer dan een paddestoel uit de grond aan het schieten is.

Weidedozen als die langs de A2 komen zonder al te veel planning tot stand. Ze brengen serieuze architecten als Jo Coenen tot wanhoop en leiden tot lange klaagzangen over de stedenbouw in het hedendaagse Nederland. In deze tijd van liberalisering en terugtrekkende overheid zijn het projectontwikkelaars en andere commerciële bouwondernemingen die de Nederlandse steden bouwen, zo kan men vaak horen.

Toch betekent dit niet dat er overal in Nederland maar lukraak wordt gebouwd. Neem bijvoorbeeld het Westerdokseiland in Amsterdam, een rommelig havengebied dat vroeger grotendeels was bedekt met spoorrails en waar nu nog wat aftandse bedrijfsgebouwen staan. De planvorming voor dit gebied raakt nu in een beslissende fase, reden voor de ARCAM galerie in Amsterdam, vaak goed voor originele exposities over architectuur en stedenbouw, om er een kleine tentoonstelling aan te wijden.

Wie een half uur de tijd neemt, krijgt in de ARCAM Galerie een goede indruk van de complexiteit van de huidige stedenbouw. De plannen voor het Westerdokseiland zijn het resultaat van jarenlang overleg. De kleine expositie is een soort archeologisch onderzoek naar de planvorming. De oudste laag wordt gevormd door het ontwerp van Rem Koolhaas' Office for Metropolitan Architecture voor de Amsterdamse IJ-oevers uit begin jaren negentig. Voor de realisering van dit plan was de publiek-private Amsterdam Waterfront Financieringsmaatschappij opgericht, maar uiteindelijk zagen de grote investeerders te weinig in het grootscheepse plan om het van de grond te krijgen.

Vervolgens besloot de gemeente Amsterdam de lange IJ-oevers in stukken te knippen en pragmatisch te vullen met deelplannen. Voor het Westerdokseiland betekende dit een duizelingwekkende stroom studies, ontwerpen en suggesties van allerlei betrokkenen. Uiteindelijk leidden ze tot het `masterplan' van Peter Delfesche van bureau OD 205 dat nu door drie combinaties van architecten en projectontwikkelaars wordt uitgewerkt.

De expositie in de ARCAM Galerie laat helder zien hoe een leger van betrokkenen – de gemeente Amsterdam, buurtbewoners, architecten en bouwondernmers – betrokken was en is bij het ontwerp voor de nieuwbouw van de Westerdoksdijk. Maar één ding blijft toch duister: wie neemt toch steeds de besluiten over de voortgang van al deze de plannenmakerij? In de teksten van bij de tenstoonstelling staat herhaaldelijk dat er `discussies werden gehouden' en `besluiten genomen' zonder dat duidelijk wordt welke personen of instanties dit concreet zijn. Hierdoor lijkt het of er een groot geheim genootschap bestaat dat bepaalt hoe dit deel van Amsterdam er uit gaat zien.

Tentoonstelling: Wonen Werken Westerdok. T/m 23 okt. in de ARCAM Galerie, Waterlooplein 213, Amsterdam. Geopend: di t/m za 13-17 u.