Wessies kussen anders, dachten ze in de DDR

Vandaag zou de DDR 50 jaar zijn geworden. Leander Haussmann, opgegroeid in Oost-Duitsland, maakte voor die gelegenheid een komedie over de Berlijnse Muur. ,,We hebben hard gelachen om die commu- nistische tuinkabouters.''

De communistische DDR? Die bestond uit Stasi-spionnen, uit saaie grijze communisten, uit grenssoldaten met gevaarlijke kalasjnikovs en lange rijen voor de winkels. Maar de DDR bestond ook uit tieners die stickies rookten, die uit protest giechelend tegen de Berlijnse Muur (`Antifascistische Schutzwall') plasten en die dachten dat er in het Westen anders gekust werd.

,,Er was eens een land, waar ik heb gewoond. Ik was jong, verliefd en we hebben vreselijk hard gelachen om die communistische tuinkabouters'', zegt Leander Haussmann (40), theater- en filmregisseur, die in de vroegere DDR is opgegroeid. Vandaag gaat de film Sonnenallee in Duitsland in première, een komedie over de Muur, die Haussmann samen met de populaire Oost-Duitse schrijver Thomas Brussig heeft gemaakt.

De premièredatum van de film, die in de Duitse pers enthousiast is ontvangen, is niet toevallig gekozen. Vandaag zou de DDR vijftig jaar hebben bestaan. Maar tien jaar geleden werden op 7 oktober in Berlijn ook de grote demonstraties gehouden van ontevreden mannen, vrouwen en kinderen die het regime beu waren.

Het was de dag waarop Sovjet-leider Michail Gorbatsjov de Oost-Duitse communistenleider Erich Honecker de broederkus gaf. De kus zou later wereldberoemd worden omdat het de laatste was. De `verraderskus', fluisterden Honeckers kameraden bitter. Honecker had die dag niet het flauwste benul dat het einde van de DDR nabij was. Een maand later, op 9 november, viel de Berlijnse Muur. Aan het gezicht van Gorbatsjov was het niet af te lezen, maar de Sovjet-leider wist dat de onwilligheid van het Oost-Duitse Politbureau om te hervormen de DDR ten val zou brengen. Waarschuwend sprak hij de woorden, waaraan oud-bondskanselier Helmut Kohl graag herinnert: `Wie te laat komt, wordt bestraft door het leven.' Maar ze vonden geen gehoor bij de 77-jarige Honecker.

`Gorbi, help ons', riepen duizenden Berlijners die naar de Alexanderplatz waren gestroomd om hun ongenoegen te uiten. Terwijl de communistische leiders in het Palazzo Prozzo, het `volkspaleis van de republiek', de veertigste verjaardag van de DDR vierden, schalden de demonstranten op de Alexanderplatz en in de Gethsemanekirche `Vrijheid' en `Perestrojka'. In de Karl Marxallee trilden de bloempotten in de ramen door de pantserwagens die in een militaire parade voorbij reden. De hemel boven Berlijn was bezwangerd van angst voor een `Chinese oplossing'.

Nog dezelfde avond van 7 oktober 1989 sloeg de politie de demonstranten uiteen en reed honderden van hen naar de gevangenis. Dat kon niet voorkomen dat twee dagen later in Leipzig de grootste demonstratie plaatshad. 70.000 mensen riepen luidkeels: ,,Wij zijn het volk.''

Ook Leander Haussmann danste met zijn vrienden toen de Muur viel (,,ik haatte het systeem'') en de DDR verrassend snel in rook opging. Zijn komedie over de Muur, die in de Sonnenallee stond, is een hommage aan de jeugd in Oost-Duitsland. ,,Sonnenallee is een geschenk aan de mensen die het er hebben uitgehouden en aan mijn vrienden, die het leven draaglijk hebben gemaakt.'' Met zijn film wil hij de Ossies een stukje Heimat geven. ,,We hebben ook mooie herinneringen, aan de eerste liefde, aan je schoolkameraden, aan de ontdekking van onze eigen vrijheid in een onvrij systeem. Nostalgie is toch mooi.''

Direct na de oorlog wilde toenmalig Sovjet-leider Stalin per se een stuk hebben van de Sonnenallee, de lange straat met de dromerige naam die begint in het West-Berlijnse Neukölln en waarvan het kortste stuk in de DDR lag. De muur in de straat, de grenspost en de volkspolitie met haar kalasjnikovs vormen het decor van Haussmanns film, waarin de 17-jarige Mischa en zijn vrienden centraal staan. Mischa's familie woont vlak achter de Muur; er is een Stasi-buurman, een Wessie-oom die nylons smokkelt, Miriam op wie Mischa verliefd is, en de schooljuf, die doceert waar de mensen het slecht hebben op de wereld: Frankrijk, Amerika en de Bondsrepubliek.

Haussmann, die na de Wende theaterregisseur in het West-Duitse Bochum werd, wilde een satire maken. De DDR wordt te weinig met humor bekeken. ,,Er wordt überhaupt te weinig gelachen door Duitsers over Duitsers'', vindt hij. Maar Haussmann wil met de film ook iets anders duidelijk maken. ,,Ieder mens heeft recht op zijn eigen identiteit, ook Ossies. De DDR was onze Heimat, waar we ook goede herinneringen aan hebben.'' Maar zo kijken West-Duitsers er zeker niet altijd tegenaan, weet Haussmann uit ervaring.

De Wessies zien zich graag als de `bevrijders'. Vroeger namen ze voor hun arme broeders in het oosten chocolade mee en nu zien ze aan de andere kant van het land graag mensen die zeggen: `Dankjewel, dat je ons uit de gevangenis hebt gehaald en ons veel geld hebt gegeven van je bruto sociaal product. Nu pas kunnen we leven.' Haussmann zegt het met ironie, maar is bloedserieus.

De Ossie en zijn Heimat kun je niet ontkennen, maar de Wessie doet er al te graag denigrerend over, meent hij. ,,Ze hoeven zich niet beter te voelen. Wij hebben er niet voor gekozen in de DDR te leven, wij zijn daar toevallig geboren.'' Hij vindt het niet verwonderlijk dat, tien jaar na de Wende, velen in het oosten verbitterd zijn.

Er zijn te veel onrechtvaardigheden. Gewone leraren worden uit hun functie gezet. Grenssoldaten, die de Muur moesten bewaken, worden berecht en de werkelijke misdadigers uit de top – zoals Egon Krenz, Erich Mielke en Günter Schabowski – lopen vrij rond. ,,Dat is schandalig. Zij kunnen zich vrijkopen omdat ze goede advocaten kunnen betalen van het geld waarmee ze zich hebben verrijkt. De kleine man draait de bak in. Daar zijn velen verbitterd over'', zegt Hausmann. Met zijn film wil hij een ,,klein beetje meer begrip'' losmaken voor het leven van de Oost-Duitsers. ,,Ik hoop dat Wessies en Ossies met elkaar in gesprek willen blijven en na afloop over de film in het café kunnen lachen, ook om elkaar.''