Leuke leugens

Weinig elementen uit de historie zijn zó misbruikt in de reclame als de scheepvaart. Zeerover Piet Hein werd symbool voor een spaarplan en de immer dolende Vliegende Hollander het boegbeeld van de luchtvloot.

Het liegen van de reclamejongens kent geen grenzen, leert een tentoonstelling in het Scheepvaartmuseum.

Varen betekent: zeeziek zijn, de wereld beperken tot de ruimte tussen de railingen, hard en geestdodend werk, slecht en eentonig eten, heimwee en het voortdurende risico van de verdrinkingsdood. Maar al lijkt er objectief gezien niets aantrekkelijks aan varen, toch is het maritieme leven een onuitputtelijke inspiratiebron gebleken voor reclamemakers. Zij gebruiken geen verwijzingen naar wind, water en woelige baren om potentiële kopers en gebruikers te waarschuwen of af te schrikken, maar om ze te paaien. Dat reclamemakers liegen weten we, dat hun leugens echter zeer fraai kunnen zijn blijkt op de kleine expositie `Scheepvaart in de reclame' in het Nederlands Scheepvaartmuseum in Amsterdam.

Wie geschiedenis en scheepvaart zegt, zegt Piet Hein. Wat voor man was Piet Hein? Volgens onze voorouders haatte en beroofde hij de juiste vreemdelingen, maar hij was natuurlijk gewoon een xenofobe piraat. Zou zo'n drieste rauwdouwer ooit symbool van degelijkheid kunnen worden? Laat dat maar aan de reclame over. De man die in 1628 de Spanjaarden overviel en beroofde, roept in de tweede helft van de twintigste eeuw jongeren op tot sparen. `De Zilvervloot-spaarrekening' zou de `Spaanse matten' binnen ieders bereik brengen. Niet andermans geld pakken, nee, je eigen geld opzij zetten! Hoe verzinnen ze het.

Idem de Vliegende Hollander: het symbool van geldlust, goddeloosheid en rampspoed. De man die om winst te maken zijn ziel aan de duivel verkocht en gedoemd werd te dolen en die, wanneer je hem zag, de ondergang van je schip inluidde. Wat maken de dames en heren van de reclame daarvan? Met de aanduiding Flying Dutchman, die staat voor ondernemingszin, dadendrang en inventiviteit, is zowel een vernuftig geconstrueerd zeilbootje als onze nationale luchtvaarttrots getooid. Met Piet Hein en de Vliegende Hollander maken de reclamemakers duidelijk dat zij schaamteloos het verleden durven te enteren.

Het liegen van de reclame kent geen grens. Weten we uit ervaring dat je verschrikkelijk misselijk kan worden wanneer je met je meisje in een wiebelend bootje zit, voor de reclamejongens staat bootje voor viriel en vrijheid. Zelfs op een Durex-doosje weten ze een bootje te zetten: vaar een veilige koers is de onuitgesproken suggestie. En wat te denken van een gestroomlijnde telefoon die zich te midden van een reeks achterkanten van boten bevindt met als overkoepelende tekst: `gave kontjes verdienen een pluim'.

Uit het Engels kennen we de uitdrukking `Dutch Courage', vrij vertaald: door drank vermomde lafheid. Dronken durft iedereen de wereld aan en dronken schippers worden dagelijks uit het water geplukt. Maar daar stoort de reclame zich niet aan. Het lijkt alsof een van de mooiste huwelijken ooit gesloten die is tussen drank en varen. Bols rules the waves.

Tussen de (mooie) leugens en verdraaiingen van de reclame valt eigenlijk in al zijn eerlijkheid de beeldend kunstenaar Rob Scholte op. Het Gemeentelijk Havenbedrijf van Amsterdam wilde de Amsterdamse haven in de vaart der volkeren opstuwen en vroeg de kunstenaar een affiche te maken. Waar gaat het om bij een haven, dacht Scholte? Geld maken. Wat maakte hij? Een levensgrote poster van het biljet van tweehonderdvijftig gulden waarop een vuurtoren staat.

Het moge duidelijk zijn dat op deze tentoonstelling een grote verscheidenheid aan beelden en materiaal is te zien. Er zijn reclamefolders, affiches, video's, maquettes van schepen, strips, landkaarten en blikjes tabak.

Het lijkt me een leuke excursie voor scholieren met filosofie in het pakket. Zie hoe de `werkelijkheid' geplunderd kan worden. Het maakt niet uit of een bedrijfstak stervende is. Als je denkt dat er nog steeds een waas van romantiek om te hangen is, gebruik je hem. Dan laat je een binnenschipper zijn eigen draai gevonden hebben en een sjekkie rollen. Het is op deze tentoonstelling soms alsof de vrijgevigheid van Schotten wordt bezongen, de menslievendheid van Djenghis Khan en de betrouwbaarheid van een Russische bank.

Expositie `Scheepvaart in de reclame', t/m 7 mei 2000. Scheepvaart Museum, Kattenburgerplein 1, Amsterdam. Open di t/m zo 10-17u Volw. ƒ14,50 kind. 6-17 ƒ8, mjk gratis. 020-5232222