De mooiste weg van Nederland

Wat ooit begon als zandpad, groeide uit tot een van de sjiekste straten van Nederland: de 's-Gravelandseweg in Hilversum. In het Goois Museum is een expositie te zien over de weg van de AVRO en de VPRO.

In of omstreeks 1967 keek en luisterde ik ooit in een stampvolle RAI naar de Indiase wijsgeer Krishnamurti (1895-1986) en reed vervolgens terug naar Hilversum, op de achterbank van de familieauto en over de 's-Gravelandseweg. En jawel, daar liep hij, op de kruising met de Blesboklaan, of misschien was het de Gnoelaan, onder hoge loofbomen in elk geval, niet meer in driedelig grijs zoals net op het podium, maar in een trui, en voor zijn doen heftig debatterend met een anoniem gebleven heer. Dat tekende de 's-Gravelandseweg van toen: het soort weg waar de wegwijzers van de mensheid even van alles weg konden zijn.

Wie er zich ook erg thuis voelde, was V.P.R.O.-oprichter en -voorzitter dominee E.D. Spelberg. Zondagmorgen dan is er een half uur voor ons, als het klokje van tienen weer slaat; de V.P.R.O. roept ons dan bij elkaar, omdat het beginnen weer gaat, zongen enkele tientallen kinderen begin jaren zestig elke zondagochtend op de parterre van nummer 39B (nu 65). Zo begon het radio-zondagshalfuur voor de jeugd, onder leiding van mevrouw T. Spelberg-Stokmans. De echtgenote van de toenmalige oud-voorzitter was op leeftijd en half invalide, had een hart van goud en wist precies wat vrijzinnig-protestants Nederland ervan kon weerhouden voortijdig het radiotoestel uit te schakelen. Prinses Marijke bijvoorbeeld zong zo mooi dat ze altijd dicht bij een microfoon moest zitten, terwijl mij een eeuwigdurend verbod was opgelegd om tijdens de uitzendingen mee te zingen. Ter compensatie mocht ik bij het kersthoorspel de herbergier zijn en/of Pilatus met Pasen.

Tijdens het zingen bleef er veel tijd over om naar buiten te kijken, naar wat Lodewijk van Deyssel de mooiste weg van Nederland noemde. Ik kende weinig andere wegen, dus het viel me niet zo op, en op de zolder van het Goois Museum blijkt nu dat ik niet de enige was. Ontwerper Rudolf Das legt er de laatste hand aan de tentoonstelling De 's-Gravelandse weg toen en nu, en geeft toe: ,,Ik kom uit Hilversum en heb vaak over de 's-Gravelandseweg gefietst, maar ik ga nu door de tentoonstelling de schoonheid pas een beetje beleven.''

Daarmee is zeker niet gezegd dat de vijf kilometer weg tussen de Kerkbrink, waar het museum staat, en 's-Graveland geen tentoonstelling waard is. Een weg kan een prachtig onderwerp voor een expositie zijn, een superbrede kapstok voor historie, geografie, economie en architectuur. Het moet natuurlijk wel een oude en lange weg zijn, dus niet de Pepermuntstraat in Almere of de Laserdreef in Lelystad. De 's-Gravelandseweg is ideaal, zeker met een mooie aanleiding als het verschijnen van een lijvig boek over de bewoners.

Wat begon als openbaar zandpad werd in 1823 de eerste verharde weg van Hilversum en een schakel in de geplaveide route Amsterdam-Apeldoorn. Het was een particulier initiatief, gefinancierd met rekening rijden. Tot de opheffing van het tol in 1931 betaalde je 1,5 cent `voor elke bok, geit of hond gespannen voor een rij- of voertuig met twee wielen' en 2,5 cent voor een auto. De paardentram (1889-1923) kon het tolhuis (nu nummer 182) moeilijk ontwijken en dokte ƒ300 per jaar, maar de autobus die het overnam, en steeds meer ander verkeer, reed Hilversum in en uit via sluipwegen. Dan hebben we het over het plebs, de vele tapijtwevers en de boekweitpapeters in Hilversum.

Voor de bewoners van de 's-Gravelandseweg speelde geld geen rol, blijkt uit de omvang van hun optrekjes. Nummer 65, in 1890 gebouwd door de familie Schültze en van 1935 tot 1997 VPRO-studio, was nog redelijk bescheiden, maar ligt dan ook redelijk dicht bij de Kerkbrink. Verder richting 's-Graveland zie je steeds meer luxe, omvang en architectonische durf, ook op de tentoonstelling. Van elk huis hangt er een foto en grote luchtfoto's brengen de hele weg in beeld.

Het sjiekst was en is het Nimrodpark, een paar honderd meter ten oosten van de hoofdader. Een prachtig handgetekend plan uit 1899 toont wat de projectontwikkelaar in gedachten had: enorme villa's op enorme lappen grond, al waren ze nogal klein vergeleken met de landgoederen van rijke Amsterdammers waarmee het luxe-wonen aan de 's-Gravelandseweg in 1834 begon. Museumdirecteur Jan van Mensch verduidelijkt dat menig villa-eigenaar een stuk tuin verkocht om er iets op te laten bouwen, en dat steeds meer bebouwing het Walhallakarakter van de 's-Gravelandseweg bijna fataal werd. Het vigerende bestemmingsplan verhindert dat nu en om toekomstige generaties in toom te houden, moet een deel van de weg `beschermd stadsgezicht' worden. Als het goed gaat, komt ook Nederlands eerste echte radiostudio op de rijksmonumentenlijst: het prachtige gebouw van de AVRO dat in 1935 de plaats innam van villa Heuvelrust, en vanwaaruit Ida `met naald en draad' de Leeuw-van Rees wekelijks mijn oma toesprak. Het grote gazon groeit waar ooit de douairière Berg van Dussen Muilbroek zich de thee liet inschenken.

Op de plek van ex-villa Heuvelhoeve (nummer 80), betrekken AVRO, KRO en NCRV eind dit jaar het enorme AKN-gebouw, met 1050 werkplekken en 375 parkeerplaatsen waardoor het blikgehalte in de omgeving fors omhoog zal gaan. Professionele geluidsisolatie moet verhinderen dat het luide protest van de omwonenden binnen te horen zal zijn.

Expositie `De mooiste weg van Nederland - de 's-Gravelandseweg toen en nu'. T/m 16 jan in het Goois Museum, Kerkbrink 6, Hilversum. Tel. 035-6292826. Open di t/m zo, 13-17u. Entree: ƒ3. Bij de tentoonstelling hoort een beschreven fietsroute.

Literatuur: `De bewoners van de 's-Gravelandseweg te Hilversum' (262 p.) door W.I. Engel. Een voorlopige editie is in het museum te koop voor ƒ30