Wahid heeft meer pijlen op zijn boog

Moslimleider Wahid werd geen voorzitter van het Indonesische Volkscongres. Maar zijn rol is nog lang niet uitgespeeld.

De eerste drie zittingsdagen van het nieuwe Indonesische Volkscongres waren een openbaring. Het voorlopige presidium, bemand door het oudste en het jongste lid, had wat moeite met de stemprocedures – er was tenslotte bijna 40 jaar niet meer hoofdelijk gestemd – maar verder slaagde het college glansrijk voor dit eerste examen democratisch beslissen. Bovendien wierpen de stemmingen een nieuw licht op het politieke speelveld.

Zondag kwam de eerste verrassing: het congres koos zich een gedoodverfde hervormer, de moslimintellectueel Amien Rais, als voorzitter, nota bene met massale steun van Golkar, onder oud-president Soeharto eeuwig en uitsluitend regeringspartij. De uitslag werd algemeen uitgelegd als een nederlaag van de grootste fractie, die van de Strijdende Democratische Partij van Indonesië (PDI-P), die Matori Abdul Djalil, de voorzitter van de islamitische Partij van het Nationale Ontwaken (PKB), had gesteund. In de Indonesische pers werd meteen geconcludeerd dat de winnende combine van zondag straks de kandidaat van de PDI-P voor het presidentschap, Megawati Soekarnoputri, wel eens de pas zou kunnen afsnijden. Dat lijkt een voorbarige conclusie: alle coalities zijn nog denkbaar en dat leidt tot vreemde vrijages.

Bij de verkiezingen van 7 juni haalden seculiere politieke formaties als Megawati's PDI-P en Golkar een absolute meerderheid. Maar die bevinden zich aan weerskanten van het spanningsveld tussen status quo en reformasi en kunnen geen van beide rekenen op een meerderheid in het Volkscongres. Dit weekeinde werd duidelijk dat de islamitische partijen op de wip zitten en dat noch Megawati, noch de Golkar-kandidaat, zittend president B.J. Habibie, het hoogste ambt kan verwerven zonder steun uit `confessionele' hoek.

De politieke islam vormt in Indonesië allerminst een eenheidsworst. Nog afgezien van splintergroeperingen, zijn er vier partijen van enige omvang die zich in meerdere of mindere mate als islamitisch profileren. De grootste is de Eenheidspartij voor Ontwikkeling (PPP), een restant van de parlementaire pseudo-oppositie uit het tijdperk-Soeharto. Dan volgt de Partij van het Nationale Ontwaken (PKB), die is opgericht door de alom gerespecteerde moslimleider Abdurrahman Wahid, bijgenaamd Gus Dur, en zijn bakermat heeft in de door Wahid geleide Nahdlatul Ulama (NU), met 45 miljoen aanhangers de grootste moslimbeweging ter wereld. Vervolgens is er de Nationale Mandaatpartij (PAN) van Amien Rais en tenslotte de Partij van Maan en Sterren (PBB).

Wahids creatie, de PKB, is een alliantie aangegaan met de PDI-P van Megawati; de overige drie hebben zich losjes verenigd in de zogeheten `centrale as' en voelen om uiteenlopende redenen weinig voor een presidentschap van mevrouw Megawati. De `as' ging zondag een verbond aan met Golkar en dat bezorgde zijn kandidaat, Amien Rais, de voorzittershamer.

Rais vertelde zondagavond dat hij de kandidatuur pas die middag had aanvaard. Op dat moment was duidelijk dat de gedoodverfde nieuwe voorzitter, Wahid alias Gus Dur, niet zou worden gekandideerd door zijn eigen fractie, die van de Groepsafgevaardigden, een corporatistisch overblijfsel van Soeharto's Nieuwe Orde waarin Wahid al heel lang Nahdlatul Ulama vertegenwoordigt. Volgens Amien stapte hij toen naar Wahid om diens toestemming te vragen. ,,Mas Amien, doe jij het maar'', zou Wahid hebben gezegd, ,,met Gods hulp zul je slagen''. Mas is in het Javaans de beleefd-vriendelijke aanspreekvorm voor mannen en zowel Wahid als Rais is door-en-door Javaans. Zodra de uitslag van de stemming bekend werd, kuste Rais beide wangen van Gus Dur en bedankte hij zijn ,,oudere broer'' omstandig. Ook in het nieuwe congres zetelt Wahid niet namens zijn eigen PKB, maar namens Nahdlatul Ulama. Onduidelijk blijft of Wahid door zijn eigen fractie, de Groepsafgevaardigden, is gepasseerd of discreet heeft bedankt. Dat laatste is niet uitgesloten, want Gus Dur heeft nog meer pijlen op zijn boog.

Het was Amien Rais die Wahid eerder dit jaar voor het presidentschap kandideerde namens de `centrale as'. Zo werd Wahid, nolens volens, kandidaat van een `derde macht' waar hij zelf niet toe behoort. Zijn politieke schepping, de PKB, steunt Megawati, en hijzelf liet tot voor kort niet na zijn voorkeur te verklaren voor jeugdvriendin Mbak (zus) Mega. Verrassend genoeg accepteerde de ondoorgrondelijke Wahid zijn kandidatuur en sindsdien poseert hij met enige overtuigingskracht als gegadigde voor het hoogste ambt, dat hij overigens niet zegt te zoeken.

Gus Dur is een praatgrage sfinx. Zijn woordgebruik is volks en doorspekt met smeuïg Javaans, maar zijn teksten zijn raadselachtig. Niemand weet of hij zijn beleden beschikbaarheid serieus meent. Wahids gezondheid is fragiel – hij is bijna blind en werd vorig jaar getroffen door een beroerte – maar hij is beslist niet gek en kent ongetwijfeld zijn fysieke gebreken. Hij geniet als Guru Bangsa (Leraar van de Natie) echter zoveel gezag dat het de immer voorkomende Indonesiërs moeite zal kosten om hem die openlijk aan te wrijven.

Hoe het ook zij, Wahid is bij uitstek de man die de door hem verfoeide Habibie de pas naar herverkiezing kan afsnijden door de zich dezer dagen aftekenende coalitie van Golkar en de `as' uit elkaar te spelen en de islamitische stemmen die anders naar Habibie zouden gaan, op zich te verenigen. Wellicht is het hem alleen daar om te doen en trekt hij zich op het moment suprème uit de race terug ten gunste van Mbak Mega.